UNUTULMUŞ BİR AZERBAYCAN AYDINI,DEVLET BAŞKANI: DR.NERİMAN NERİMANOV

UNUTULMUŞ BİR AZERBAYCAN AYDINI,DEVLET BAŞKANI: DR.NERİMAN

NERİMANOV

‘’Türkistan yelleri öpüp alnını,

Şarkılar söylüyor sana bayrağım,

Üç rengin aksini Kozgun denizden

Armağan yolla sen yare bayrağım…’’

Tarihte Azerbaycan’ın kaderi daima,ya İran’ın ya Osmanlıların,yahutta da son

devrede Rus Çarlığının müdahalesine bağlı kalmıştı.Gerçi Bakü,Şirvan,Şeki,Gence gibi

feodal hanlıklar yaşamışlardı,fakat bunlara birer devlet hüviyeti atfedilemezdi.Zaten

bunlar kendi aralarında, ya şu ya bu tarafa dayanarak daima çarpışmışlardı.Her biri

bir devletin er geç himayesini kabul eden birer gölge otorite olarak kalmışlardı.Bu

arada,dışarıdan gelen istilacılara karşı dayatışlar da olmuştu.Kökleri daha eskilere

uzanmakla beraber,asıl XVIII.yüzyılda başlayan Rus-Kafkas savaşları bilhassa

XIX.yüzyılda şiddetlendi.Bu arada örneğin 1805 Ocak ayında Gence’nin Cevat Han

tarafından müdafaası,Han’ın ve oğlunun kahramanca şehadetleri,şehametli sahneler

arz eder.Fakat Rus ordusunun Batı usulüne göre düzenlenmiş eğitimi,üstün silahları

karşısında Gence de bütün Azerbaycan gibi düştü.Hülasa Azerbaycan’ın tarihi olarak

kaldı.Hanlıklar çökünce de,sömürgelik hayatı başladı.Mezhep ayrılığı,mezhep davaları

ise,halk içinde bir milli ruhun doğmasını daima önlemişti.

1905 Rus-Japon harbinden sonra ve Ruslar’ın bu harpteki yenilgisiyle Rusya

topluluğuna dahil milletler arasında başlayan milli hareketler,Azerbaycan’da da

kendini göstermişti.Hatta bir aralık Ermeniler ve Türkler arasında genişçe ölçüde milli

kavgalar bile olmuştu.Fakat bu hareketler,aydın sayısının azlığı ve milli hareketin

yeniliği dolayısıyla milletin geniş kütlelerini içine alamadı.Zamanla milli mücadele ,dar

manada bir mektep ve maarif hareketinden,yahut da şiir,edebiyat ve tiyatro

sahasında(bilhassa tiyatroda)bir gelişmeden ,ibaret kaldı

Türkçe,yalnız bir halk dili olarak kalmıştı.Bu dilin ,aydınların edebiyat,tiyatro

sahasındaki gayretlerine rağmen,grameri yazılamamış,kaideleri de işlenmemişti.Hatta

tabii kaideler de halk arasında yayılmış olan Rusça’nın tesiri altında bozulmuştu.

Böylece genç Azerbaycanlılar,ilk milli devleti,adeta gayri milli bir zemin üstünde

kuruyorlardı.Bu devlet,her şeyden önce,,kendine mili bir temel yaratmak

zorundaydı.Bunun için de yeni bir milli ruh,istiklal ve hakimiyet gururu,bayrak

fikri,askerlik ve savaş duygusu,vatan anlayışı ve bu vatanın sınırlarını korumak aşkı

lazımdı.Bu halk kalabalığın artık bir cemaat yaşayışından çıkarıp,bir millet zihniyet ve

yaşayışına götürecek her şey böyle bir zemin üstünde gelişebilirdi.Hülasa Azerbaycan

aydınları ağır,çetin bir dava karşısındaydılar… 1

TÜRK DÜNYASININ TANINMAYAN SİMASI :

Çağdaş Türk Tarihinin en önemli simalarından birisi Neriman Nerimanov’dur.Adını

duymuş olanlar da,kendisini doğru dürüst tanımamışlardır.Nerimanov Kafkasya’nın

yeniden yapılandırılmasında büyük sorumluluk üstlenmiştir.Nerimanov iki yanlı

çarpıtmaların kurbanı olmuştur.Kimi onu milliyetçilikle suçlamış,milliyetçiler ise onu

1 Suyu Arayan Adam,Remzi Kitabevi-İstanbul,2011.s.129-130

Moskova yanlısı bir Bolşevik olarak görmüşlerdir.Nerimanov’un Azerbaycan

Cumhuriyetinin kuruluşunda,Türkiye ile Azerbaycan arasında oynadığı yaşamsal rol

iki tarafın tarihçileri tarafından da görmezden gelinmiştir.Kimi Sovyet kaynakları,onu

salt bir yazar,bir aydın olarak tanıttılar,oynadığı özgün rolü görmezden geldiler.1925

yılında genç yaşta ölümü,sonraki yıllarda ‘’Sovyet ‘’ ya da diğer bir ifade ile ‘’Stalin’’

tertibi olarak sunuldu.Bu anlatım,Azerbaycan Musavatçıların da,anti –Sovyet

Liberallerin de işine geldi.Kafkasya’nın büyük evladının mirası uçuruma atıldı,tarihin

derinliklerine gömülmek istendi 2 .

BİLGE KİŞİ :NERİMAN NERİMANOV KİMDİR ?

14 Nisan 1870’de Tiflis’te doğdu.Babası Kerbelayı 3 (Kerbela)Necef,annesi Helime

hanımdır. 4 Neriman’ın adını taşıdığı dedesi Neriman Allahverdibey XIX.yy.tüm

Transkafkaz’da 5 ,tanınan bir müzisyendi.Geleceğin yazarı,ilk tahsilini mollahanede

almış,daha sonra ise Rus dilinde eğitim veren ilkokula devam etmişti.1882’de

Tranzkafkaz Müellimler 6 Seminariyası (öğretmen okulu) nezdindeki ilkokula dahil

olmuş,1885-1886’da öğretmen okulunun hazırlık okulunda okumuş,1890 yılında

tahsilini bitirmiştir.Öğretmen okulu yılları Neriman Nerimanov’un çağdaş düşünceli ve

kültürlü bir insan olarak yetişmesinde büyük rol oynamıştır.1890-1891

yıllarında,Gürcistan’da Azeri Türkleri’nin yaşadığı Borçalı bölgesinin Kızıhacılı

köyünde öğretmen olarak çalışmış,şahidi olduğu olaylar karşısında,ilk eseri olan

Nadanlık 7 ,dramasını yazmıştır.1891 yılında hızlı bir gelişme dönemine giren Bakü’ye

göç eder.Bakü’de orta mektep’te Azeri Türkçesi öğretmeni olarak çalışır.Burada şehrin

kültür ve eğitim hayatına oldukça faal şekilde katılmıştır.1894 ‘de Bakü’de ilk Türk

okuma salonunu kurmuş’’Şamdan Bey’’1895,’’Nadir Şah’’1899 gibi dram

eserlerini,’’Bahadır ve Sona’’1896 romanını yazmıştır.Çalıştığı okulda yabancı

öğrenciler için ‘’Türk Dilinin Mühteser(kısa)Grameri’’ kitabını yayınlatmıştı.’’Şamdan

Bey’’ piyesinde ahlaki konular ele alındığı halde,’’Nadir Şah’’dramında yazar,tarihe

müracaat etmiş,ülkesinde büyük ıslahatlar yapan,kültürün çağdaşlaşmanın peşinde

koşan,devlet yönetiminde halkın etkisini ön plana çıkaran bir hükümdar tipi

çizmiştir.Böyle bir hükümdar tipini edebiyata ve sahneye getirmekle yazar,kitlelere adil

yöneticinin nasıl olduğunu göstermek istemiştir 8 .

Neriman Nerimanov 1902 yılında Odessa’nın ünlü Novorssiysk Üniversitesinin tıp

fakültesine girer.Fakültenin en çalışkan öğrencisi olur.Üniversitede yaşanan devrimci

olaylar nedeniyle,Nerimanov Bakü’ye dönerek,şehir hastanesinde çalışır.Bu dönem

Hayat ve İrşad gazetelerinde yazıları yayınlanır.Bakü’nün sosyal hayatına

katılır.Bakü’de 1906 ‘da ‘’Tıp ve İslam ‘’kitabını bitirir ve yayınlar.1906 yılı sonunda

Odessa’ya döner,yeniden açılan üniversitede iki yıl daha okuyarak tıp tahsilini

bitirir.Bakü’ye döner.

2 Dr.Cüneyt Akalın,Kafkasya’nın Lenin’i mi?Neriman Nerimanov,makale

3 Kerbela Peygamberimiz Hz Muhammeddin torunu imam Hüseyinin şehit edildiği yer. Irakta ki türbenin ve

şehrin ismi

4 Neriman,Arapça kökenli bir sözcük olup,güçlü ,kuvvetli,kudretli ,yiğit,kahraman anlamına gelmektedir.

5 Transkafkasya’’Kafkas dağlarının ötesindeki bölge’’anlamına gelir.Gürcistan.Ermenistan ,Azerbaycan’ ı

kapsayan bölge.

6 Muallim,öğretmen,ilim sahibi kişi

7 Nadan,bilgisiz,cahil

8 Çetin Bayramoğlu.Bakü.wordpress.com.2011/09/28/Neriman-Nerimanov

KAFKASYA’DA BİR İLK :HÜMMET PARTİSİ

1905 Devrimi sonrası doğan liberal ortamdan yararlanan Azeri Burjuvazisi anayasal

Müslüman bir parti kurdu. Haşim Vezirov,Ahmet Ağaoğlu,Ali Merdan Topçubaşov

(Hayat Dergisi Çevresi) yerel özerklik talep ediyorlar,Rusya’dan göçün (Rus göçünün)

durdurulmasını istiyorlardı.Hümmet ,Bakü,Lenkeran,Tiflis,Don Havzası,Harkov gibi

şehirlerde örgütlenmeye başladı.Çar baskısından kaçan Kafkasyalılar,Anayasa

rüzgarlarının estiği İran’a sığınıyorlardı.

1905 Devrimi öncesi Azeri Türkleri, gelişmelere ayak uyduramamışlardı. Petrol gelirleri

Ermeni, Gürcü ve diğer milletlere gitmekteydi.

1905 Devriminde Çar’ın yayınladığı bildirge yurttaşlara kimi liberal haklar tanıyınca,

Azeri burjuva unsurlar ve aydınlar, bu haklardan yararlanarak Müslüman bir parti

kurmanın arayışı içine girdiler. Haşim Vezirov,Ahmet Ağaoğlu,Ali Merdan Topçubaşov

yayınladıkları Hayat dergisinde Rusya’dan göçün durmasını istiyor,yerel özerklik

taleplerini dile getiriyorlardı.Dönemin Sosyalist düşüncelerinden etkilenen Abbas

Kerimzade,Efendiyev,HK Hacinsky ve Mehmet Emin Resulzade gibi aydınlar Rus-

Sosyal Demaokrat İşçi Partisi’nin Bakü Örgütü’ne katıldılar.Fakat bir yıl sonra bu

örgütten ayrılarak Sosyal Demokrat Müslüman Parti’yi yani Hümmet’i kurmak üzere

harekete geçtiler.

Nerimanov 1905 Nisanında Odesa’dan Bakü’ye geldi. Hükümet her türlü gösteriyi

yasaklamıştı,ancak halk hareketi gelişiyordu.

Nerimanov ve Meşhedi 9 Azizbekov,Hümmet Partisi’ne katıldıktan sonra,halka okuma

yazma öğretme gibi toplumsal-eğitsel çalışmalara,grev ve hükümet karşıtı gösterileri

örgütlemeye giriştiler 10 .

15 Mayıs 1905’de Bakü’de Müslüman Öğretmenler I. Kurultayı toplanır. Toplantıya

öncülük edenler arasında Hasan Zerdabi bey,Hacı Zeynelabidin Tağıyev,Mahmut Bey

Mahmudbeyov,Rehile Hanım Hacıbababeyova,N.Nerimanov ve Nicat Cemiyeti üyeleri

katılırlar 11 .Nerimanov öğretmenleri devrimci mücadele içinde yer almaya

çağırdı.Azerbaycandaki öğretmenlerin ana dilde Türkçe eğitim vermelerini

istedi.Hükümetle arayı bozmak istemeyen liberal aydınlar bu yöndeki taleplere kulak

tıkadılar.Kurultay Nerimanov’un arkasında durdu.Hümmet ,Müslüman kitleleri

aydınlatmaya yöneldi;hükümet karşıtı grevlere katıldı ama İslam karşıtı tutum

almamaya özen gösterdi.

Çar’ın baskısı 1907’de Kafkasya’lı devrimcilerin üzerine çekti.Nerimanov,Efendiyev ve

diğerleri tutuklandı.Müslümanların önderlerinden Mehmet Emin Resulzade İran’a

sığındı,oradan Türkiye’ye sığındı.

Nerimanov Tiflis’de doktor olarak çalışırken Settar Han 12 ’ın birliklerine silah ve

gönüllüler sağlamıştır.Tiflis’teki 4 komünist lider M.Saıkov,Y.Rızayev,M.Mahmud ve

G.Akmundov İran’a silah ve gönüllü yolladılar 13 .

Nerimanov o sıralarda İran devrimi ile yakından ilgileniyordu.Sosyal Demokrat

Hümmet Partisinin başkanlığını yürütüyor aynı zamanda,İran’da Sosyal Demokrat

9 Meşhed ,İran’da bir şehir.Peygamberimiz Hz Muhammedin torunu İmam Rıza’nın türbesinin olduğu

yer.Meşhedi türbeyi ziyaret edenlere verilen isim (…..).

10 Afanasyan,L’Armenie,l’Azerbaidjan,La Georgie,L’Harmattan,Paris,s,18-19.(Serge Afanasyan.Ermeni

Tarihçi)

11 Suna Aliyeva ,Işığa Giden Yol,Truva Yayınları-İstanbul,2018,s.665

12 Settar Han,20 Ekim 1866 Tebriz doğumlu,17 Kasım 1914 Tahran’da vefat etmiştir.Serdar-Melli (ulusal

kahraman) ilan edilmiştir..1906 İran Anayasa Devriminde kilit rol oynamıştır.Tebriz halkını Muhammed Ali

Şaha karşı harekete geçirmiştir.Önemli bir ulusal simgedir (……).

13 Tulsiram,Comintern and Iran,JNU,India,s.30,Hintli (Nepal doğumlu)yazar

partiyi kurma işinde Haydar Emoğlu ve Ali Mosyo’ya yardım ediyordu.İran Sosyal

Demokrat partisinin kurucuları arasında petrol işçileri de bulunuyordu.

Bolşevik partisi 6.Kongresi(1919) Hümmet’i Müslümanlar arasında örgütlü ilk sosyal

demokrat örgüt saymıştır.Hümmet gurubu tarafından çıkartılan Molla Nasruddin

dergisi,İran’da Kaçar Hanedanına karşı mücadelenin örgütlenmesinde büyük rol

oynamıştır.

BAKÜ KOMÜNÜ 1918

Nerimanov 1918 Martında Bakü Kent Sovyetine halk komiseri tayin edilir.Bolşevikler

Kafkas Cumhuriyetlerinin bağımsızlık ilan etmelerini Sovyet davasına ihanet kabul

ettiler.Duma’yı dağıttıktan sonra,yerine Bakü Komünü (İşçi - Köylü ve Aydınların

önderliğinde) kurulur. Bolşevikler 25 Kasım 1918’de kendi hükümetlerini kurmaya

karar verdiler.

1918 yılında Bolşevik Devrimini sonrasında ortaya çıkan otorite boşluğunda M.Emin

Resulzade 28 Mayıs 1918 ‘de Azerbaycan’ın bağımsızlığını ilan etmiş,ardından

Azerbaycan Milli Konseyi’nin başkanı olmuştu.

30 Ekim 1918’de imzalanan Mondros Mütarekesi’ne göre Osmanlı Devleti’nin savaştan

önceki sınırlarına çekilmesi gerektiğinden Kafkas İslam Ordusu 16 Kasım’da Bakü’yü

terk etti.Türk ordusunun Azerbaycan’dan çekilmesi 15 Aralık 1918’de tamamlandı.

Türk ordusunun Bakü’yü terk etmesinden sonra Bolşevikler yeniden örgütlendiler.1918

Aralığında bir geçici büro kurdular.

Kafkasya’yı işgal eden İngiliz Generali W.Thompson ‘unun birlikleri Bakü Petrol

bölgesini ele geçirdi.İngilizler Ağustos Eylül 1919’da Kafkasya’dan kıuvvetlerini

çektiler.Yalnızca Batum’da birtakım birlikler kaldı.

Mart 1920 sonlarında kuzeyden gelen Kızılordu birliklerinin yaptığı basınç üzerine

Hümmet Partisi Komünist Partisine katıldı.Kızılordu birlikleri 1 Nisan 1920’de

Bakü’nün kuzeyinde toplandılar.Musavat 14 Hükümetinin istifa ettiğini ve yerini

komünistlere bıraktığını öğrenen Nerimanov,Lenin’in talimatı ile 20 Nisan 1920’de

Baküye gitti.Musavat iktidarı yıkıldı,siyasal otorite Nerimanov’un başını çektiği

Azerbaycan Geçici Askeri Devrim Komitesi’nin eline geçti.(Azrevkom). Mikhail

Tukaçevsky 15 Kızılordu’ya 21 Nisan’da saldırıya geçme emrini verdi.Bakü’ye gizlice

sızan Kızıllar içeride ayaklanma başlattılar.Sovyet Kızılordu’su 27 Nisan 1920’de

Azerbaycan topraklarını işgale başladılar.İşgal sonrası tutuklanarak hapse atılan

Mehmed Emin Resulzade idam cezasına çarptırılır.1922 yılında Josef Stalinin isteği ile

cezası ,idamdan,sürgüne çevrilir 16 .

Azerbaycan Devrimci Asker Komitesi-Azerkom-bir gün önce Astrahan’dan gelen

Nerimanov başkanlığında toplandı.Kızılordu Bakü’ye ilerlediği sırada Azerbaycan

Komünist Partisi bir bildiri yayımlıyarak Musavat İktidarının yıkıldığını,yetkilerin

Nerimanov başkanlığındaki Azerbaycan Geçici Askeri Komitesine geçtiğini ilan etti.28

Nisan 1920’de Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti ilan edildi.

14 Müsavat,eşitlik,denklik demektir.

15 Mikhail Tukhachevsky,kızıl ordunun Genel Kurmaybaşkanı.Sovyet Mareşal.1925-1928 yılları arası görev

yaptı.

16 https://tr.wikipedia.org/wiki/Mehmed_Emin_Resulzade 07.09.2018

Azerbaycan SSC’nin kurulmasının ardından,geçmişte kalan sorunlar üzerinde tarafları

uzlaştırmak,yaraları sarmak ve barış anlaşmaları yapmak büyük ve çok sabırlı bir

çabayı gerektiriyordu.Nerimanov bir yandan bu sorunları çözmeye,yaraları sarmaya

çalışırken öte yandan ülkesinin Nahçivan’da ,Dağlık Karabağ’da ve öteki yerlere de

hakkını vermeye çalışıyordu.Özellikle Moskova’ya kayıtsız şartsız bağlılık içinde olan

Karayev-Hüseyinov gurubunun Karabağın Ermenilere verilmesi konusundaki sert

muhalefeti ile karşılaşır ve onlara gereken cevabı verir.

Ermenilerin 1920 Sonbaharından itibaren Batılıların kendilerine yardım

edemeyeceklerini saptamaları üzerine Rusya ile yakınlaşma siyaseti gütmeye

başlarlar.Barış/hak arayışını bu çerçevede sürdüren Dr. Nerimanov bir yandan sahip

olduğu evrensel değerlere sıkı sıkıya bağlı kalırken,öte yandan kendi milletinin hakkını

kararlılıkla savunduğu,bir çok eski mücadele arkadaşının yalpaladığı koşullarda hak

bildiği yoldan ısrarla yürüdüğünü vurgulamak gerekir.

1922’ye kadar Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Başkanlığını sürdüren

Nerimanov,1922’de Transkafkasya Sovyet Cumhuriyeti’nin kurulması çalışmalarına

önderlik eder. Sonbahar 1922’de Sovyetler Birliğinin kuruluş çalışmalarına

katılır.Nerimanov,Lenin’e ve Bolşevikler Partisine inanıyordu.Yeni hükümetin ve yeni

kuruluşun,yüzyıldan fazla bir süre içersinde Çarlık Rusya’sının manevi ve maddi

sömürgesi olmuş memleketlere ve halklara hürriyet vereceğine inanıyordu.Azerbaycan’ı

Lenin’in söylediği gibi,Şarkın kapısında örnek bir Sovyet Cumhuriyetine çevirmek

istiyordu.1922’den ölümüne kadar Nerimanov Moskova’da yaşar.Bakü’den ayrılışı

,bugüne kadar anti-komünist yazarlarca Stalin’in tertiplerine bağlanmıştır1922’de

Neriman Nerimanov bağımsız Cumhuriyetlerin bir çatı altında birleştirilmesi yolu ile

meydana gelen SSCB’nin dört geçici Cumhurbaşkanından biri seçilir.

Dr.Nerimanov Türk Kurtuluş savaşına büyük destek vermiştir. Mustafa Kemal Paşa

Nerimanov’a mektup yazarak borç para istemiştir.Nerimanov ,500 kg altın göndermiş

daha sonra ise Rusya ‘dan alınan 10 milyon ruble parayı Ankara’ya

ulaştırmıştır.Türkiye’nin ihtiyacı olan petrol ürünlerini muntazam gönderdiği

için(Lojistik açıdan) Kurtuluş savaşında sıkıntı çekilmemiştir.

Ankara’da TBMM’nin kurulduğu sıralarda Azerbaycan’da hakimiyeti sağlayan

Bolşeviklerin lideri Nerimanov,TBMM ile Sovyet hükümeti arasında sağlıklı ilişkilerin

kurulmasında çok önemli bir rol oynadı.

Nerimanov,23 Nisan 1921’de ilk kuruluş yıldönümünde TBMM’ni hararetle

selamlar.’’Yaşasın Sovyet Federasyonu ile Türkiye’nin dostluğu ‘’diye sonlandırdığı

mesajın esası şöyledir:

‘’Türk halkı bağımsızlığını yok etmek isteyen düşmanlarına karşı büyük başarılar elde

etti.Azerbaycan hükümeti bizimle aynı cephede savaşan Türk ordusunun kesin zaferine

olan inancını bildirir.

Nerimanov 1921 Haziranında Ankara’ya Şuşa’da bulunan Kazım Karabekir Paşa

üzerinden yolladığı telgrafta TBMM Başkanı Mustafa Kemal Paşa’yı Doğu

Devrimi’nin Başkomutanı olarak selamlayan telgrafı Nerimanov’un Atatürk’e duyduğu

büyük inancının göstergesidir 17 .Azerbaycan hükümetinin 1921 Ağustosunda İbrahim

Abliov’u Ankara’ya elçi ataması M.Kemal Paşa’yı çok memnun eder.

Kafkasya Cumhuriyetleri ile Türkiye ve Sovyetler Birliği arasında Barış anlaşması 13

Ekim 1921’de Kars’ta imzalanır 18 .Ankara’ya kutlama telgrafları yağar. Çiçerin’den,

17 Dr.Cüneyt Akalın,Kafkasya’nın lenin’i mi?Neriman Nerimanov,makale

Ordjonikidze’den, Nerimanov’dan telgraflar gelir.

16 Mart 1921’de imzalanan Sovyetler Birliği-Türkiye Dostluk ve Kardeşlik

Antlaşması’ndan sonra Türk Sovyet ilişkilerinde bazı sıkıntılar yaşanır.Özellikle

Sovyet Dışişleri Komiseri Çiçerin’deki kafa karışıklığı sorunlar yaratır.Bekir Sami

Bey’in Londra’ya gitmesi ve Fransa ile anlaşma zemini araması,Sovyetlerdeki bazı

kesimlerce kuşku ile karşılanır.Moskova’ya giden Türk heyet önce Bakü’ye

uğrar,Nerimanovla görüşür,Nerimanov Lenin’e yazdığı mektubu heyete

verir.’’Mektupta Çiçerin’in Şark siyasetinde yanlışlar yaptığını,İngilizlere aldanıp

İran’da yanıldığını ve şimdi ise Türkiye hakkında yanlışlar yapmakta olduğundan

sözeder’’Nerimanovun çabası olmasaydı TBMM-SSCB Hükümetleri arasında ilişki

kurulamazdı .1920’lerde Ankara –Moskova yakınlaşmasında Nerimanov’un oynadığı

,rolün önemini teslim etmek gerekir.Nerimanov ,Sovyet Devriminin lideri Lenin ile aynı

zamanda sıkı dosttur.Şevket Süreyya Aydemir bu sıkı dostluk hikayesini’’Suyu Arayan

Adam ‘’kitabında şöyle anlatır.’’Dr.Neriman,Azerbaycan’ın az sayıdaki aydınlarından

biriydi.Ciddi,güven uyandıran bir siması vardı.İhtilal veya istila,onu Azerbaycan’ın icra

komitesinin başkanlığına getirdi.Bu bir nevi,devlet reisliği demekti.

Söylendiğine göre eskiden beri Sosyalist,komünistti.Azerbaycan’ın niçin

Sovyetleştirildiğini,evvela onun nutuklarından dinlemiş olduk.Dr.Neriman da diğerleri

gibi sözlerine,hep Çarlar Rusya’sından başlayarak girerdi:Çar Rusya’sı

zalimdi.Emperyalistti.Şoven Büyük Rusya,mazlum milletlerin haklarını,hürriyetlerini

çiğniyordu.Onları ağır yumruğu altında inim inim inletiyordu.Çar

zabitlerinin,memurlarının parlak üniformaları,rütbeleri halkın gözüne

batıyordu.Rüşvet ,iltimas,haksızlık,milleti kasıp kavruyordu.Bir de Çarlık zamanında

burjuvazi,Garp burjuvazisyle elbirliği yapıp,dünyayı taksim etmek yolunda,dünya

harbini açmıştı.İşçiyi,köylüyü,cephelerde kırdırmıştı..vb.

Buraya kadar anlaşılmayacak bir şey yoktu. Ondan sonra Azerbaycan’ın,Türkistan’ın

eski Rusya’yı teşkil eden bütün milletlerin kaderi birden,Rusya’yı teşkil eden bütün

milletlerin kaderi birden ,Rusya’nın kaderi ile birleştiriliyordu…

Dr.Neriman,İcra komiserleri heyetinin başı görünüyordu.Bir ihtilalciden ziyade sol bir

sosyalist,aydın bir politikacı hali vardı.Üzerinde,vazifesinden sıkılmışa,dizginleri elinde

toplayamamışa benzeyen bir hal seziliyordu…

Dr.Neriman,kongre toplantılarında başka başka konuşuyor ve Azerbaycan’ın

istiklalinden bahsediyordu:

‘’Moskova’dan gelen bir yoldaş,eğer bizi anlamazsa,onu omuzlarından sarsarız.Yahut

çenesinin altına şöyle vururuz(Bunu söylerken Dr.Neriman,Moskova’dan gelen yoldaşın

çenesinin altına nasıl vurulacağını da eliyle gösterirdi).

Dr.Neriman hakikaten bunu yapabilirmiydi?Yoksa kendinimi aldatıyordu.Bunları bilemem

ama.Dr.Neriman bütün nutuklarında birkaç cümlede bir ,Lenin’le olan şahsi dostluğunu,her

başı sıkıştıkça ona nasıl koştuğunu anlatıyor,Lenin’den sadece baba adıyla,iliç diye

bahsediyordu….Lenin de Neriman da hiç şüphesiz kendi yollarında idealist

insanlardı…Lenin’le Doktor Neriman art arda öldüler 19 .

18 Sovyetler Birliği döneminde birlik altında bulunan Azerbaycan,Ermenistan,Gürcistan ve TBMM arasında

Kars Konferansında görüşülüp 13 Ekim 1921’de imzalanan anlaşma Kars Antlaşmasıdır.Anlaşma 20 maddeden

oluşmaktadır.

19 Doktor Neriman ,1925’te Moskova’da hastalıktan öldü ve kendisine büyük cenaze merasimi yapıldı.Fakat bu

ölüm ,hala çeşitli tefsirlere yol açar.

Suyu Arayan Adam ,Şevket Süreyya Aydemir.Remzi Kitabevi ,2011.İstanbul.s.176-177-180-181

Neriman Nerimanov 1925’te,19 Mart’ta resmi belgelerde bildirildiğine göre bir kalp

krizi sonucu olarak hayatını kaybetti.Büyük bir törenle Moskova’da,Kremlin duvarları

önünde,Sovyet Devletinin diğer kurucuları ile aynı yerde defn olunmuştur.Neriman

Nerimanov kalemi,cerrah bıçağı ve siyasi zekası ile ,bütün hayatı boyu sevdiği halkının

hizmetinde olmuştur.O Edebiyatta ve Siyasette de namuslu olmayı başarmıştır.O Rus

Çarlığının insanlık dışı rejiminden kurtuluşu Komunizm’de aramıştır.Onun ölümü

insanlığı aydınlatabilecek bir yıldızın kayması olmuştur.

HAYDAR ALİYEV’İN NERİMAN NERİMANOVA OLAN SEVGİSİ

Haydar Aliyev,Sovyet Azerbaycanı’nın tarihsel,siyasal,kültür geleneğinde Neriman

Nerimanov’un siyasi mirasçısı,onun trajik hayatından ders almış bir siyasi kişilik

olarak sahneye çıkmıştır.Neriman Nerimanov Sovyet Komünist Partisi merkez komite

üyeliğine seçilmiştir, ama Moskova’ya,Lenin’in ölümünden bir yıl sonra Stalin-

Orconikidze ikilisinin kurduğu sinsi bir tuzak gereği tasfiye edilmek için

çağrılmıştı.Bunu iyi bilen Azerbaycan’ın yeni birinci sekreteri,bir yandan oyunu

kurallarına göre oynarken,öte yandan da Sultan Galiyev’in Enver Paşa’ın arkadaşı bu

Şarkın Milliyetçi Pantürkist Lenin’in itibarının iadesi amacıyla Azerbaycan’ın başına

geçtikten iki yıl sonra büyük bir kampanya başlattı.

Aliyev de Neriman Nerimanov gibi,1976 yılında Brejnev tarafından’’Gel seni

Moskova’ya alalım,terfi ettirelim’’diyerek başkente çağrılacaktı.Nerimanov’un

akibetinin tersine,politbüro aday üyesi ve başbakan yardımcılığı görevlerine

getirilecekti.Nerimanovu o kadar iyi incelemiş,dersler çıkarmıştı ‘ki, Brejnev’le adeta

pazarlık yaparak Azerbaycan Komünist Partisi sekreterliği görevinin de devam

etmesini sağlayacaktı.Nerimanov,Moskova’da geçirdiği son bir yılında Azerbaycan’la

ilşkilerini kesmek zorunda kalmış,Kremlinde ki uğursuz çemberi bir türlü

kıramamıştı.Aliyev aynı hataya düşmemek için,1982’de Andropov tarafından zirveye

yani SBKP Politbüro üyeliğine yükseltildiğinde bile ülkesini Moskova’dan yönetmeye

devam etti.

Azerbaycan Komünist Partisi birinci sekreterinin Nerimanov’un kendi öz vatanında

yüceltilmesi için dev bir kampanya’ya girişmesinin ardından da,Lenin’e karşı

Nerimanov’un yükseltilmesi projesi yatıyordu. Rusların Lenini’ne karşı bizim

leninimiz,Azerbaycan ‘ın Türk lenini…Onun unutturulmak,tarihin karanlık odasına

kilitlemek isteyen büyük imajının yeniden ortaya çıkarılması aynı zamanda

Azerbaycanı sömürgeleştiren,Rusluğa karşı Azerbaycan Türklüğünün Nerimanov

simgesiyle ‘’Ben ölmedim,yaşıyorum’’mesajını verecekti.

Tabii ki Aliyev bunu ustaca bir ideolojik görüntü altında sunmayı başaracak, SBKP

Genel Sekreteri Brejnev’le çevresindeki Moskova’nın komünist yaşlı

kurtlarını,ideologlarını Stalinin tasfiye ettiği bir Azeri Komünist liderin iadei itibarı

konusunda ikna etmeyi başarcaktı.

Neriman Nerimanov,Viladimir İliç Ulyanov Lenin’le aynı yılda ,1870’de doğmuştu.1970

yılında Sovyet Politbürosu Lenin’in 100.doğum yıldönümünü büyük törenlerle

kutlamak için,geniş bir program hazırlayarak yürürlüğe koydu.İşte o sırada Haydar

Aliyev’in de ülkesinde Nerimanov’un 100.doğum yıldönümünü kutlama kararı alması

ve ardından da bunu gerçekleştirmesi politik bir dehanın taktik bir ihtiyatlılıkla

stratejik hedefe ulaşmaktaki kararlılığının XX.yy’da eşine ender rastlanabilecek

örneklerinden sayılmalıdır.

Moskova Aliyevin bu kararını önce kuşku,sonra endişe ile karşıladı.Onlara göre

,Nerimanov,inanmış bir Marksist-Leninist değil,bir milliyetçi,Sultan Galiyev’in

Azerbaycandaki temsilcisydi.

Aliyev , Nerimanov-Lenin ilişkisini ustaca kullanarak,ülkenin tanınmış

heykeltıraşlarından Celal Karyağdı’ya projesini bizzat kendisinin hazırladığı

Nerimanov’un dev bir heykelini yapmak için hemen çalışmaya başlamasını söyledi.

‘’Heykel’in boyu 26 metre olacak! 20 ‘’diye açıkladı.Bugün Nerimanov’un heykeli

Şehitler bulvarındadır.Nerimanov Bakü’ün en yüksek tepesinde Azerbaycanı

seyretmektedir.Nerimanov’la 1918-1920 yılları arasındaki Bağımsız Demokratik

Azerbaycan Cumhuriyetinin sembolü Mehmed Emin Resulzade,Azerbaycanın yakın

tarihi boyunca iki karşıt kutup gibi konulmuşlardır ,Nerimanov gerçeği

çarpıtılmış,onu bağımsızlığın düşmanı ,Sovyet Rusya’nın ajanı gibi gösretilmiştir.Oysa

tarihin tanıklığı kendi tarihleriyle barışmak istemeyenleri yalanlayıp

durmaktadır.Mehmed Emin Resulzade ile Nerimanov gençlik

arkadaşlarıdırlar.Yüzyılın başında ikisinde de Marksizmin etkisi görülmüştür.Her

ikisininde tek amacı vardı o da MÜSTAKİL AZERBAYCAN’dı. 21

SONUÇ :

Neriman Nerimanov Azerbaycan’da saygınlığını koruyan bir devlet adamıdır.Ders

kitapları onu ülkenin kurucusu olarak anlatır.Azerbaycan Devletinin önderi Haydar

Aliyev’in ,Dr.Neriman Nerimanov’u yüceltici sözlerine Bakü’nün her yerinde

rastlanır.Ne yazık ki ülkemizde Neriman Nerimanov yeterince tanınmamış ve

anlaşılmamıştır.Hatta yanlış tanınmaktadır.O iki yanlı çarpıtmaların kurbanı

olmuştur.Nerimanov’un hem Azerbaycan Cumhuriyetinin kuruluşunda hem de Türkiye

Azerbaycan Dostluk Köprüsünün inşasında oynadığı yaşamsal rol iki tarafın

tarihçilerinin çoğu tarafından görmezden gelindi.Nerimanov’un yaşamının bilinmeyen

o yıllarını araştırmak,ortaya çıkarmak nesnel bir çalışma ile ortaya çıkarılabilir.

Öğretim Görevlisi Sözer AKYILDIRIM,Iğdır,10 Eylül 2018

20 İrfan Ülkü,Bağımsızlıktan Sonra Azerbaycan,Doğan Kitapçılık,2000,s.103-104

21 A.g.e s.108