KAFKASLARDAN TÜRK ORDUSUNUN ÇEKİLİŞ HİKÂYESİ:

KAFKASLARDAN TÜRK ORDUSUNUN ÇEKİLİŞ HİKÂYESİ: Bizi kime

bırakıyorsunuz? Nereye gidiyorsunuz?

Öğretim Görevlisi Sözer AKYILDIRIM

IĞDIR ÜNİVERSİTESİ

Anadolu’dan çıkan ve Iğdır Çukurova’sı ’nı sınırlayan Aras Çayı (nehiri),İran’ı bir tarafta,

Kafkasya’yı da diğer tarafta bırakarak Hazer Denizi‘ne dökülür. Bu büyük vadi, tarihin en

eski, en işlek göç, akın yollarından biriydi….Biz evvela Noraşin’e yerleştik .Noraşin,

bahçelerini Aras’a dayamış bir köydü .Nehrin hemen karşı kıyısında Ağrı’nın İran yamaçları

başlardı… 1 .

*

Aras vadisine yerleşince, kendime bir takım Kafkas elbisesi edinmiştim. Önce alacalı koyu

gümüş renkli kıvırcıklı dalga dalga bir Kazak kalpağı aldım. Sonra dizlerden aşağıya

çizmelerin üstüne dökülen, açık gümüş renginde bir Çerkes Mantosu yaptırdım. Bunun

göğsünün iki tarafındaki büzmeli yuvalarına, başları gümüş kakmalı süsten fişekler

yerleştirilmişti. Uçları gümüş kayış parçalarıyla, bezenmiş ince bir kemere uzun ve gümüş bir

hançer takıyordum…

*

Aras kenarındaki köylerde köylüler, beni bir nehrin kenarında uzanan bahçelerde, yeşil

meyve ağaçlarının altına halılar yayarak, yumuşak minderler, yastıklar dizerek karşılarlardı…

*

Onlar kendilerince, efsane Türkiye’den gelen bu genç yolcuya hayranlıkla bakarlardı.

Türkiye, onlar için her şeydi. Onlara göre orada her şey kudretli, hareketli ve büyüktür.

TÜRKİYE HİÇ YENİLMEZDİ. Yenilse bile, sonunda silkinir, kalkardı. Düşmanlarını yere

sererdi. Onlara göre her TÜRK bir kahramandı. Hülasa şu önlerini kapayan Ağrı Dağı

ardında bir tılsımlı memleket vardı ve ben oradan gelmiştim. Hem de muzaffer ve kurtarıcı bir

ordu içinde…

*

Fakat bir gün tam en kuvvetli olduğumuzu sandığımız bir zamanda, kafamızda yaşayan

hayal binası, Başkumandan Vekili Enver Paşanın şöyle bir emriyle birden çöktü, dağıldı:

‘’Sancaklarımızı sardık ve kılıçlarımızı kınlarına koyduk. Düşmanlarımıza Wilson’un 14’üncü

maddesi prensiplerine dayanarak, sulh teklif ettik. Mütareke olacaktır. Ateş kesiniz’’

(Kasım,1918)

*

Arkadan biraz geçince gelen ikinci bir emir de, fethettiğimiz yerlerin, tayin edilecek gün ve

saatte adım adım Ermeni kıtalarına teslim edilmesi, çekilişin gece ve yerli Türk halkından

habersizce yapılması bildiriliyordu. Öyle ki, akşam bizim bayraklarımız altında uykuya dalan

şu kurtardığımız Türkler, sabah olunca gözlerini yabancı ve katil bir süngünün gölgesinde

açacaklardı…

Harp bitmişti ve biz yenilmiştik.

*

İşte bu hesapta yoktu…

Bize son zafer vaat edilmişti. Çekilen çileler onun için çekilmişti. Dökülen kanlar onun için

çekilmişti. Ölenler onun için ölmüşlerdi…

Hayır, bu neticeyi beklemiyorduk. Hele burada, bu cephede biz asıl vazifemize kendimizi

daha yeni vermeye başlamış sayıyorduk. Ordu; Karadeniz’den, Gürcistan’dan Hazar

Denizine ve İran içerilerine kadar büyük bir hareket alanı üzerindeydi. İran’da Tebriz işgal

edilmişti….

İran Azerbaycan’ında, Nahcivan’da, Arasta halkın esas kütlesi Türk’tü.

*

Çekiliş başlamıştı. Yalnız kurtardığımız toprakları değil, kurduğumuz hayalleri de geride

bırakarak çekiliyorduk. ERGENEKON, bir serap gibi belirsizleşiyor, soluyordu. Bulduğumu

sandığım suyu gene kaybetmiştim…

*

Yollar, atlı, yaya, genç, ihtiyar, kadın erkek, insanlarla doluydu. Hepsi de asker kollarının yanı

sıra koşuyor, ağlıyor ,yırtınıyor, feryat ediyorlardı:

-BİZİ KİME BIRAKIYORSUNUZ? NEREYE GİDİYORSUNUZ?...

*

Aras üzerindeki Markara(Malkara) Köprüsüne vardığımız zaman, teessür ve heyecan son

haddini buldu. Bölüğün önünde Sandıklılı Nuri Çavuş, bağlamasıyla bir türkü söyleyerek

yürüyordu…

Galiba herkes ağlıyordu Markara Köprüsünün beri yakasına bu gözyaşları ve hayal kırıklıkları

arasından geçtik…

ARAS TÜRK CUMHURİYETİNİN KURULUŞ HİKÂYESİ

Aras Türk Cumhuriyeti Aras’ın karşı kıyısında Gemerli’de, 1918 yılında kurulur. Bu

cumhuriyet kısa ömürlü olup 1919 yılının Mart ayına kadar ayakta kalır.

Hükümetin başkanı Emirbey Ekberzade’dir. Bu Cumhuriyetin amacı Aras’ın (Araz’ın)

kıyısında bulunan bir milyon Müslüman ahalinin istiklalini korumaktır. Toprakların sınırı Türk

ve Müslüman ahalinin yaşadığı Nahcivan, Şerur, Eçmiyazin, Sürmeli (Iğdır) ve Gemerli’dir.

Aras Türk Hükümetinin merkezi Sürmeli olarak belirlenir 2

1 Suyu Arayan Adam- Şevket Süreyya Aydemir

2 Nazim Kahramanov Tarih Bilinci,İrs-az.com 2(10)2014

Arasın kıyısı olan bu topraklar Osmanlı mülküdür. Birinci Dünya Savaşının ardından Mondros

Mütarekesi ve Wilson prensipleri gereği 9. Ordu komutanı Yakup Şevki Paşa komutasındaki

Osmanlı ordusu çekilmek zorunda kalır. Bölge halkının ısrarı Türk ordusunun kalmasıdır.

Yapılan görüşmeler neticesiz kalır ve ordu çekilir.

Aras Türk hükümeti bölgede Ermeni terör guruplarının yaptığı katliamları iyi bildiği için 9.

Fırka komutanı Miralay Rüştü Bey’den silah ve mühimmat isterler. Miralay Rüştü Bey, bu

talebi Yakup Şevki Paşa’ya bildirir.

Savunma Bakanı Cihangir oğlu İbrahim Bey Osmanlıdan alınan yardımlarla dört alay

oluşturur. Her bir taburda 400 piyade ve 25 Süvari vardır. Bölgedeki Ermeni çeteleri Andranik

ve Popo’nun kuvvetleri, Elegez, Çöl, Köhnedar, Göy Abbas, Kotanlı, Navlı, Argun, Daylahlo

köylerine saldırırlar ve binlerce Türk ve Müslüman ahaliyi öldürürler…

Kafkasya bölgesi Tiflis, Batum, Ahıska, Ardahan, Kars ve havalisinde ciddi sıkıntılar

yaşamaktadır. 1918 Kasım ayında Kars İslam şurası toplanır. Kars, Batum ve Nahcivan’a

kadar olan bölgeleri kapsayan ulusal konsey hükümeti kurulur. Aras Türk Cumhuriyeti ile

birleşme kararı alırlar ve birleşme sağlanır. Cihangir oğlu İbrahim Bey hükümet başkanı

olur. 3 Güneybatı (Cenub-i, Garbi Kars Kafkas) Hükümeti kurulur ve Ermeni çetelerine ciddi

kayıplar verdirilir. Yalnız bu bölgemizde deniz aşırı misafirlerimiz vardır. İngilizler, Karsta

yaşanan bu durumdan rahatsız olurlar ve General Thomson Kars’taki İngiliz garnizonunu

güçlendirir. 1919 Nisan ayı başlarında General Milne ile Batum’da görüşür. Güneybatı

Kafkas Hükümetini yıkma ve üyelerini tutuklama kararı alırlar. 1919 yılının 12 Nisan’ında

Kayabaşında bulunan Parlamento binası basılarak hükümet üyeleri tutuklanır ve Malta’ya

sürgüne gönderilirler.

KAYNAKÇA :

3 Cenub-i Garbi Kafkas Hükümeti ,Muvakkata-i Milliyesi Cumhurbaşkanı Cihangiroğlu

İbrahim Beyin Hatıraları Malta 1921,s.41