İNSANLARA HÜRRİYET,MİLLETLERE İSTİKLAL !

İNSANLARA HÜRRİYET,MİLLETLERE İSTİKLAL !

MEHMET EMİN RESULZEDE

‘’biz kendimize Müslüman dediğimizden dolayı asıl milliyetimizin unvanını teşkil eden

Türklüğe önem vermemişiz. Başkaları bize Tatar ve Persiyan(Fars) demişler ona da itiraz

etmemişiz.Biz kendimizi gereği tanımamışız…’’

Öğretim Görevlisi Sözer AKYILDIRIM,Iğdır,11 Eylül 2018

‘’Üç hafta kadar önce Ankara’da bir garip hayata gözlerini yumdu.Her

Türk ay yıldızlı bayrağının dalgalandığı her yerde vatanındadır.Buna

şüphe yok.Fakat sevdiği,onlara gönlünü bağladığı için evinden,köyünden ve

kentinden uzakta olunca kendini ‘Garip’ hissetmekten

alıkoyamaz.Rahmetli Mehmet Emin Resulzade,işte böyle bir garipti;bu

manada evinden,köyünden ve yurdundan ırakta kaldığı için…Vakarını bir

an zedelemeden,fevkalade nazik,son derece kibar olmasını

bilirdi.Konuşurken,bir şeye inanmış adamlara has,belirli fikirlerini bu

yumuşak zarfın içinde kesinlikle ifade ederdi.Hakim ,kamil bir insandı’’

Cumhuriyetin ilk Milli Eğitim Bakanlarından ,Hasan Ali Yücel böylesi

duygularla Resulzadeyi anlatıyordu. Ömrünü Azerbaycan uğruna

adayan,büyük bir ideolojinin yaratıcısı,halkını esaretten bağımsızlık

yolunda millet olma yolunu açan ve Cumhuriyetin nuru ile tanıştıran insan

71 yaşında 6 Mart 1955 tarihinde hayata veda etti.Soğuk bir Ankara

gününde,dostları dava arkadaşları onu Cebeci asri mezarlığında toprağa

verdiler 1 .

Mehmet Emin Resulzade,31 Ocak 1884 yılında Bakü’nün Novhanı köyünde

dünyaya geldi.Babası Ahund( Şii mezhebi ,din adamı)Aliekber beydir.Baba

dindar olmasına rağmen tutucu değil,ileri görüşlüydü.Oğlunun ilk eğitimini

Sultan Mecit Ganizade’nin müdürü olduğu 2.sayılı’’Rus-Tatar

Mektebinde’’ aldırmıştı.Resulzade daha sonra ‘’Bakü-Teknik

Okulunda’’bir süre eğitim aldıktan sonra,bütün faaliyetini siyasi

düşünceler üzerine yoğunlaştırır 2 .1902 yılında on yedi yaşında olan

M.Emin Resulzade Müslüman Gençlik Örgütünü yaratmıştır.Bu

Azerbaycan’da 20.asırda Rus Sömürge İdaresine karşı gizli mücadele

eden ilk politik örgüttü 3 .

1 Azerbaycan Türk Kültür Dergisi,28 Mayıs 2018.Yıl :66 Sayı :380

2 Doç.Dr.Nesiman YAGUBLU.Mehmet Emin Resulzade Ansk.Ankara.2015 ,s.48.Azerbaycan Kültür Derneği

yayınları Sayı :59

3 Azerbaycan Türk Kültür Mecmuası,Ankara No:269.1989.s.49

20.yy başlarında Bakü,Rusya İmparatorluğu’nda ateşlenen devrim

hareketlerinin başlıca merkezlerinden biriydi.Kentte o dönemin bütün

siyasi ve ideolojik akımlarının temsilcileri aktif faaliyet

yürütüyorlardı.Aynı zamanda Bakü Kafkasya Müslümanlarının,özellikle

de Azerbaycan Türklerinin şekillenme sürecinde bulunan milli hareketinin

merkeziydi.Bu anlamda geçen yüzyıl başlarında Bakü’de cereyan eden

siyasi süreçler ve canlanan milli kurtuluş mücadelesi Resulzade için

üniversite rolünü oynamıştı.Azerbaycan Türklerinin genç kuşağının diğer

temsilcileri gibi,Resulzade de siyasi faaliyetinin erken döneminde radikal

akımlara meyletmişti.Bu durum,her şeyden önce sözkonusu akımların Çar

rejimine karşı son derece uzlaşmaz tutumuyla ilgiliydi.Onlar Çarlığa karşı

mücadelede devrimci sosyalizmi,en sadık olmasada en münasip müttefik

sayıyorlardı 4 . Resulzade ve arkadaşları sosyal demokratlara daha yakın

ilişkileri içindelerdi.Bu derneğin faaliyetlerini duyurma da ise Hümmet 5

adlı gazete önemli rol üstlenmiştir.

Resulzade,1904 sonbaharında Güney Kafkas’ta ilk Müslüman sosyal

–demokrat örgüt olan Hümmetin kurucularındandır.Resulzadenin

biyografisindeki bu hususu,Sovyet tarihçileri uzun yıllar boyunca

kamuoyundan saklamışlardır.Onun amacı Müslüman Gençlik Teşkilatının

devrimci ,örgüt üyeleri arasında milli duyguları uyandırmak,Rus

mekteplerinde okutulmayan Türkçeyi öğretmek,Çarlık aleyhinde yazılmış

şiirler ezberlemek,matbaa usulüyle basılmış beyannameleri dağıtmak söz

konusudur. Resulzade’nin çok genç yaşta siyasete başvurması onun kendi

halkının uyanışına yardımcı olmak isteğidir.O kitlelerin aydınlanmasına

özel önem vermekteydi. Aydınlanma düşünceleri ,Resulzadenin ilk

yazılarının başlıca konusunu teşkil etmekteydi.1903 yılında Şark-i Rus

gazetesinde yayınlanan ilk matbu yazısında Resulzade,Bakü Müslüman

Türk ahalisine şöyle der.Aile büyükleri çocuklarını bilimle terbiye etsinler

,başka bir düşünceleri olmasın diye istekte bulunur 6 .

Bu fikir,30 Kasım 1907’de Hasan Bey Zerdabi ‘nin cenaze törenindeki

konuşmasın da konusunu oluşturuyordu.Bu konuşmasının da Resulzade

şunu belirtiyordu’’…halk kendi hak ve yetkisini,kendi beceri ve gücünü

bilirse,o zaman hiç kimse onu sıkıntı altında tutamaz.’’Onun kanaatine

göre,halkın gözlerini açmak,hakkı ve batılı ona anlatmak lazımdır.Halkı

uyandırmak,halkı bilinçlendirmek için ne gerekir?-maarif,maarif,maarif

‘Sadece bilim ve bilgi ile halk kendisinin ne olduğunu ve yapabileceğini

anlayabilir 7 .

Bu fikirler toplumsal ve siyasi faaliyetinin erken döneminde Resulzade’nin

ilgi alanının sadece aydınlanma konularıyla sınırlı kaldığı anlamına asla

4 M.Memmedzade,Milli Azerbaycan Harekatı,Bakı,1992.s.30

5 Hümmet,enerji,güç ve kuvvet demektir.

6 Şark-ı Rus,2 Mayıs 1903

7 İrşad,2 Aralık 1907

gelmiyordu.1905-1907 devrimine şahit olan ve doğrudan katılan

Resulzade’nin,Azerbaycanlılarla komşu halkların siyasi ve kültürel gelişme

seviyelerini mukayese edip değerlendirme imkanı vardı,oysa ki bu

mukayese asla Azerbaycanlıların lehinde değildi.Bu durumdan rahatsız

olan Resulzade,1905-1907 yıllarının olayları sırasında her kesim ve her

millet,kendisinin çoktan beri düşünüp de bir mefkure(ideal) olarak

beslediği şeyleri hemen ortaya koydu diye yazıyordu :Onu ve bunu

istiyoruz,dediler.Sadece biz,ne isteyeceğimizi bilmediğimizi itiraf

edelim.Bunu bilen birkaç insanımız var idiyse de bildiklerini bize

bildirmeye vakti yoktu 8 .O Azerbaycanlıların o dönemdeki durumunu

fırtınaya düşmüş ve nereye gideceğini bilmeyen,kurtuluş kıyısının hangi

tarafta olduğunu bilmeyen gemiye benzetiyordu 9 .Resulzade’ye göre,fırtınaya

yakalanan bir gemi ne kadar öldürücüyse,tarihi saatlerini yaşayan millet

için de hareketsizlik o kadar öldürücüdür,düşüncesindeydi.

Resulzade’nin siyasi ve ideolojik görüşlerinin evriminde onun Türkçülük

fikirleriyle tanışması hiç kuşkusuz belirleyici rol oynamıştır. Türkçülük

hareketinin başlıca itici gücü ve fikir kurucuları Osmanlı Türkleri değil

,Rusya’nın Türk –Tatar halklarının temsilcileri olarak Ahmet

Ağaoğlu,Yusuf Akçura,Ali Hüseyinzade,İsmail Gaspıralı kabul

edilmelidir.Türkçülük fikirlerinin oluşumu,Rusya İmparatorluğu’nun

mahkum Türk halklarının milli gelişme ve kültürel kalkınma yoluna

çıkmak isteğinin belirmesiydi.Bu açıdan Türkçülük fikirleri,hiç şüphe yok

ki Türk halklarının milli uyanışında önemli rol oynamıştır.Söz konusu

konsept,objektif şekilde Azerbaycan’a özgün milli kimlik arayışlarını

yoğunlaştırmaktaydı.Resulzade Türkçülük ve Turancılık konsepti ile

Azerbaycanlılık teorisini işlemiş Azerbaycan Türklerinin bağımsızlığını ve

kendi milli devletini kurma hakkına sahip olduğuna inanmıştır.Onun

Turancılık ideolojisine yaratıcı yaklaşımı Türk birliğinin Osmanlı Devletine

katılması anlamında değildir.Genel amaç milli bağımsızlık uğrunda eşit

haklara sahip birliğin kurulmasıdır.Bu bakımdan Turancılık

mefkuresi,Azerbaycan Türklerinin dini kimlikten milli kimliğe geçiş

aşaması olmuştur.

M.E.Resulzade 1.Dünya Savaşı yıllarında yazdığı çoğu eserlerinde Müsavat

10 ideolojisinin milli temellerini oluşturarak partinin siyasi programını

ümmetçilikten milliyetçiliğe,İslam birliği konseptinden Azerbaycanlıların

milli hakları uğrunda mücadeleye geçişin temelini atmıştır.

Azerbaycan Cumhuriyeti’nin kurucusu M.Emin Resulzade’nin ‘’İnsanlara

Hürriyet,Milletlere İstiklal’’şiarı din,dil,ırk,cinsiyet farkı gözetmeksizin

tüm insanlığa adanan bir idealdir ve bu ideal 28 Mayıs 1918’de kurulan

‘’Halk Cumhuriyeti’’ile İstiklal ve Hürriyet kavramlarını Azerbaycan

8 M.E.Resulzade,Eserleri,Bakü,2001.s.474

9 A.g.e(Aynı Yerde)

10 Müsavat,kökeni Arapça’dan gelmektedir;eşitlik,denklik,iki veya daha çok şeyin eşit olması demektir

Türküne kadın-erkek ayrımı yapmadan eşitlik ve adalet prensipleri içinde

yaşatmıştır.Azerbaycan Cumhuriyeti Türk ve İslam coğrafyasında kurulan

ilk Cumhuriyet olma özelliğini,23 ay süren siyasi dönemi içinde farklı

alanlarda başardığı ilk’lerle de taçlandırmıştır.Kadınların siyasi haklarını

kullanması bu ilklerden biridir.Demokrasi gelenekleri gelişmiş birçok batı

ülkesinde kadınların siyasi hayata katılımı gündemde bile

değilken;Cumhuriyetin ve kurucusu Musavat Partisinin programı içinde

yer alan’’20 yaşını dolduran her bir vatandaş,millet,mezhep,erkek ve kadın

farkı gözetmeksizin seçme ve seçilme hakkına sahiptir’’ifadesi Azerbaycan

Cumhuriyetinde uygulanmış ve Şark dünyasında kadınlar ilk kez siyasi

haklarını kullanmıştır.

TARİHTEKİ İLK MİLLİ, DEMOKRATİK VE ÇAĞDAŞ TÜRK

CUMHURİYETİ

AZERBAYCAN DEMOKRATİK CUMHURİYETİ 28 MAYIS 1918

Birinci ve ikinci Rus-İran Savaşları sonucu (1804-1813 ve 1826-1828)

Azerbaycan,İran ve Rusya arasında Güney Azerbaycan ve Kuzey

Azerbaycan olarak ikiye bölünmüştür.Çarlık Rusya’sında 1905-1907 yılları

arasında yaşanılan toplumsal değişmeler olmuştur.Lenin’in ‘’Halklar

Hapishanesi’’ olarak tanımladığı Çarlık Rusya’sında gelişen olaylar

sonucunda Çarlık rejiminin yıkılması,Rusya Halkları için kendi

geleceklerini belirleme gibi birtakım hakları da sağlamıştır.

Dönemin Azerbaycan aydınları ülkenin geleceğini, bağımsız, demokratik ve

dolayısıyla dünya milletleri arasında saygın bir yer edinecek bir devlet

kurulmasında görmüşlerdi. Mehmet Emin Resulzade’nin kurduğu Musavat

Partisi,bu düşüncenin öncüsü olmuştur.

1917 Ekim Devrimi sonucu parçalanan Çarlık Rusya topraklarında Nisan

1918 de Azerbaycan,Ermenistan ve Gürcistan’ı kapsayan Transkafkas

(Mavera-i Kafkas,Kafkas Ötesi)Hükümeti kurulmuştur.Transkafkas

Hükümeti zamanında Azerbaycan’da durum öylesine karışıktır

ki,Azerbaycan’ın bir Türk Yurdu olarak kalıp kalmaması tartışılır hale

gelmiştir 11 .

31 MART 1918 BAKÜ KATLİAMI :

1918 yılı başlarında Bolşevik-Taşnak birlikleri Azerbaycan Milli

Birliklerine karşı açık şekilde mücadele için hazırlık yapmaya

başlamıştır.Aslında onlar için Milli Birliklerden (çünkü bu dönem Milli

Birlikler dağınık durumdaydı)daha önemlisi Bakü ve onun doğal

11 Dr.Seriyye Tamer GENCELİYEVA,Azerbaycan Türk Kültür Dergisi ,Temmuz ,2008.s,14

zenginlikleridir.Bolşevikler ne pahasına olursa olsun Bakü’yü ele

geçirmeye,burada Sovyet hakimiyetini kurmaya,onun bütün

zenginliklerini kendi menfaatleri için kullanmak istemiştir.Bu siyasetin

başarılı biçimde sonuçlanması amacı ile Şaumyan Bakü’ye gönderilmiş ve

Kafkasya Olağanüstü Hal Komiserliği görevine getirilmiştir.Şaumyan’ın

Bakü’de bu şekilde güçlenmeye başlaması,Bakü’de Devrimci –Karşı

devrimci güçleri arasında mücadeleye dönüşmüştür.Ayrıca Müsavatçıların

Milli Birlikleri bir arada toplamak için çabalaması ve Bakü Sovyeti için

yapılan seçimlerde de büyük oranda oy toplaması Şaumyan’ı rahatsız eden

sebeplerdendi.Bolşeviklerden rahatsızlık duyan Musavat

Partisi,Azerbaycan’ın toprak bütünlüğünü için mücadele etmeye karar

vermiştir.Bu amaç çerçevesinde Ocak 1918’de Müslüman Ordu

Karargahlarını kurmuşlardır.Karargahın kurulduğu haberini alan Stepan

Şaumyan başkanlığındaki Taşnak Sütyun Parti yönetimi,Ermeni milli

şurası ve Bolşevik birlikleri ,Müsavatçılara karşı saldırıya geçmek amacıyla

fırsat arar oldular.Tarihi fırsat,9 Mart 1918’de General Talışinski

başkanlığındaki Dikaya Divizya(Vahşi Tümen)’nin Bakü’ye yaklaşması

haberi ile ortaya çıkmıştır.Şaumyan haberi alır almaz Talışinski başta

olmak üzere alayın tamamının Bakü garı yakınlarında tutuklanması emrini

vermiştir.Aynı gün emir yerine getirilmiştir.Fakat bu olay şehirde duyulur

duyulmaz,sadece Bakü ve kazalarında değil,Azerbaycan genelinde çok

ciddi rahatsızlığa neden oldu.İtiraz eden halk Bakü Sovyet’inden hapsin

sebebinin açıklanmasını ve onların serbest bırakılıp bırakılmayacağını

sormaya başlamıştır 12 .Bakü Sovyeti bu konuda birkaç gün sonra açıklama

yapar.Açıklamada hem Talışinski’nin 13 hem de alayın da ki askerlerin

önceleri Çarlık Ordusunda Jandarma olarak görev yaptıkları sebep

gösterilmiştir.Bu açıklamanın gerçekçi olmadığını düşünen halk,Bolşevik

–Taşnak birliklerine karşı ayaklanmıştır.Ayaklanma kısa sürede

bastırıldı.Ayaklanan halktan bir çoğu öldürüldü ,geriye kalanlar hapse

atıldı.

28 Mart 1918’de Hacı Zeynelabidin Tağıyevin oğlu Lenkeran’da vefat

eder.Tağıyev’in oğlunun cenazesi 29 Mart 1918’de Evelina gemisi ile

Bakü’ye getirilir.Gemide ayrıca 48 asker daha mevcuttur.Cenazenin

defnedilmesinden sonra,söz konusu gemi 48 mürettabatı ile beraber

Lenkeran’a geri gitmek için Bakü limanından ayrılmaktaydı.Geminin

limandan kısa mesafe uzaklaşması üzerine Bolşevik-Ermeni birlikleri

Müslüman Birliğin silahlarını teslim etmesini istedi.Müslüman Birlik

teslimiyeti kabul etmedi ve çatışma başladı ve Bolşevikler gemide bulunan

12 Azerbaycan Cumhuriyeti Siyasi Partiler ve İçtimai Hareketler. Devlet Arşivi.Elçin Neciyev,Şırnak

Üniversitesi

13 Talışinskiler ,Azerbaycan halkının tanınmış ailelerindendir.Helil Bey Talışxanov,1918.İl Fevralın 24’de

Bakı’da 1.ci müselman atıcı alayının teşkil edilmesi üçün bura gelmiş ,general-mayor Xelil BeyTalışinski ve

onun zabitleri vağzalda Bolşevikler tarafından habs edildiler.Bu müselman ehalisinde o derece böyük nazırlığa

sebeb oldu ki,Bolşevikler onu azad etdiler.(Talışxanov Xelil Bey Mireli Xan Oğlu(1859-1920)general-mayor)

silahlara el koydular 14 .31 Mart’ta halk sokaklara döküldü ve askerlerden

alınan silahların geri verilmesini talep ettiler.Aynı gün Müslüman Hayriye

Cemiyet-i Hayriye binasında toplananlar da silahların geri verilmesini

talep ettiler.Aynı gün Nerimanov da Şaumyan’la silahların iade edilmesi

konusunda bir görüşme gerçekleştirdi.Şaumyan silahların iade edileceği

sözünü verdi.Fakat 31 Mart’ta diyalog yerini silahlara bıraktı.İlk ateşin

kimler tarafından açıldığı belli değildi.Çatışmalar başladığı zaman

sözlerinde durmayan Ermeniler hemen Bolşeviklerin yanına

geçmişlerdi.Bolşeviklere geçen taraf sadece Ermeniler değildi.Onlarla

beraber Menşevikler,Es-er’ler,Hazar Askeri Donanması ve Kadetler de

Bolşeviklere katılmışlardı.Bolşeviklere destek olanlar arasında en karlı

çıkan hiç şüphesiz Ermeniler olmuştur.Nitekim 31 Mart’ta Ermeni-

Bolşevik koalisyonu çok geniş biçimde hazırlıklarını tamamlamış ve

Müslümanlara karşı saldırıya geçmişlerdi.Mars Tiyatrosu’nun çatısında

toplanan koalisyon birlikleri suçsuz sivil halkı öldürmeye başlamıştır.Aynı

günün akşamı şehir,kaynar bir kazanı anımsatmış,Bolşevik-Taşnak

birlikleri İsmailiye binası ve çevresinde toplanan halkı

öldürmüştür.Avakyan başkanlığındaki bir kısım askeri birlik şehir

merkezine doğru ilerlerken çatışmalar şiddetini artırmıştır.En yoğun

çatışma Goşa kale kapısı ve İsmailiye binası etrafında yaşanmıştır.Hazar

Askeri Donanması da Müslümanların 15 yaşadığı mahalleleri top ateşine

tutmaktaydı.İsmailiye binası ve Hayriye Cemiyeti’nin ateşe ne şekilde

verildiğini soruşturma Komisyonu tarafından yayınlanan belgelerde açıkça

görmek mümkündür.Belgede:’’18 Mart 1918’de bir Ermeni Zabiti ve

yanında getirdiği üç askeri ile beraber Kaspi gazetesi ile Müslüman

Hayriye Cemiyeti arasında bulunan İsmailiye binasına girdi.Kısa zaman

sonra binadan alevler yükselmeye başladı.Bakü’nün gözdesi olan bu

azametli bina yangın sonucu kül oldu.Bu binayı yıkmaya gelen zabit ise

Taşnaksütyun Partisi üyesi Tatevos Emirov idi.Soruşturma komisyonu 16

tarafından Adalet Bakanlığına takdim edilen diğer bir belge de ise

çatışmayı yönetenlerin Ermenilerden başkası olmadığı şu şekle

14 Azerbaycan Gazetesi,Mart Hadise-i Elimesinin Muhtasar Tarihçesi,31 Mart 1919

15 Azerbaycan Halkı yüzyıllar boyunca asimilasyona uğradığından dolayı TÜRK kimliğini

kullanamamıştır.Yukarıda zikredilen Müslümanlar sözcüğünden Azerbaycan Türkleri kast edilmektedir.

16 Söz konusu komisyon Azerbaycan Cumhuriyeti Hükümetine 15 Temmuz 1918 tarihinde M.Hacınski

tarafından yapılan müracaat üzerine kurulmuştur.Hacınski tarafından hükümete yapılan müracaat şu

şekildedir.’’Dört aya yakındır ki Azerbaycanın bazı bölgelerinde Bolşevik adı altında gruplar ve Ermeni

birlikleri Müslüman halka karşı vahşice saldırmaktaktadırlar .Avrupa ülkeleri bu vahşiliklere karşı çıkmamakla

birlikte katledilenlerin de Ermeniler olduğunu vurgulamaktadırlar.Çünkü Ermeniler onlara kendilerinin

katledildiklerini iletmişlerdir.Bu sebepten hükümet en kısa zamanda olaylarda büyük zarar görenler için bir

komisyon kurması gerekmektedir.Teşkilatın olağanüstü istinak komisyonu vasfı taşıması gerekir.Komisyon

tarafından yürütülecek sorgulamalar birkaç dile çevrilmelidir.Eğer hükümet komisyonun kurulmasına müsaade

ediyorsa,ben onlardan komisyonun kurulması için gerekli 50.000 ruble parayı ayarlarım.

Dışişleri Bakanı:M.Hacınski,Elizavetpol(Gence),15 Temmuz 1918.Olağanüstü Hal Komisyonu Başkanı:Ali

Ekber Hasmemedov.

Memmedhesen Ceferkulu Oğlu Hacınski,Azerbaycan Halk Cumhuriyetinin ilk Dışişler Bakanıdır.

açıklanmaktaydı.’’Müslüman halka karşı çeşitli yöntemler kullanılarak

eziyet vermekten usanmayan Ermeniler, onlardan geriye kalan gayri

menkullerine de el koymuşlardır.Bundan daha vahimi ise vahşi

cinayetlerdir.Bakü’de Azerbaycan Türklerine, Ermeni terör gruplarınca

katliam uygulanmıştır.Bolşevik-Ermeni birliklerince Azerilere karşı

saldırılar Bakü ile sınırlı kalmayacak onun dışına da taşacaktır.Nisan 1918

ayı başında Şamahı,Salyan,Kürdemir,Guba ve Lenkeran bölgelerinde Bakü

olaylarına benzer katliamlar uygulanmıştır.Şaumyan’ın Lenin’e gönderdiği

13 Nisan 1918 tarihli raporundan bu katliamların hangi şekilde

uygulandığını ve bunun nasıl başarılı olduklarını şu ifadelerden görmek

mümkündür.’’Hem Bakü Sovyeti’ne tabi askeri birlikler hem de

Sarıkamış’tan terhis sonucu gelen Kafkas Ordusunun da katkılarından

istifade ederek altı bin kişilik bir ordu kurduk.Taşnakların da 3-4 bin

civarında ordusu mevcuttur.Bu ordu da bizim elimizdeydi.Söz konusu

katılımlar sonucu iç savaş ulusal savaşa çevrilimiştir.Bakü’de iktidarın

Bolşeviklerin eline geçmesi haberi üzerine Lenin 16 Nisan’da Şaumyan’a

tebrik mektubu göndermiştir 17 .

Bakü Katliamından yeteri kadar hınçlarını alamayan Ermenilerin,bu

katliamdan daha da korkuncunu Şamah’ı ve diğer kazalarda da

gerçekleştirmişlerdir.

KATLİAMLARIN ARKASINDAKİ İSİM :STEPAN ŞAUMYAN

Bakü komünü sırasında Ermeni çetecilerin Azeri Türklerine karşı etnik

temizlik yapmasında Sovyet hükümeti tarafından Kafkaslar Olağanüstü

Komiseri ve Bakü Halk Komiserleri konseyi Başkanı olan Ermeni

Daşnaksütyun 18 militanıdır. Bakü Sovyetinde yönetimde

Bolşevikler,Menşevikler ve Taşnaklar ittifak oluşturmuştur.Mart 1918’de

Azeri Türkleri ve Müsavat Partisi ,Sovyetleştirme adı altında

Ermenilerin,Stepan Şaumyan öncülüğünde yaptıkları terör olaylarına karşı

çıkışları söz konusudur.Azerbaycan Türklerinin Osmanlı İmparatorluğuna

katılmak istemeleri ,bu kapsamda Enver Paşa’nın kardeşi Nuri Paşa

komutasında bölgeye ilerleyen Kafkas İslam Ordusuna destek vermeleri

Sovyet yönetimini tedirgin etmiştir. Bolşeviklere ve Taşnaklara bağlı silahlı

kuvvetler bu gergin ortamda Sovyet yönetimine karşı çıkan Azeri

Türklerine karşı askeri bir harekat başlatırlar. Bakü’de Azeri Türklerine

kapsamlı bir katliam yapılır 19 .Türk kökenli binlerce insan, kadın,

çocuk,genç yaşlı denilmeden öldürülür.

Bakü Sovyet’inde iktidarda bulunan Bolşevikler tek başlarına iktidarda

olmadıkları için sürekli olarak diğer Sosyalist Partiler ve Ermeni

17 Neciyev,Kafkaslarda Türk katliamı…,s.86,87,89

18 Taşnaklar,Ermeni terör örgütü,asıl ismi DAŞNAKSÜTYUN’dur.Türkçe’ye TAŞNAK olarak geçmiştir

19 Stepan Şaumyan-VikiSosyalizm.13.09.2018

Taşnaklarla hem işbirliği hem de çatışma halindedir. Diğer partiler

Osmanlı Ordusuna karşı verilen savaşta İngilizlerden yardım alınmasını

savunurken,Moskova ,İngilizlerle işbirliğine karşı çıkmaktaydı.Haziran

1918 ‘den beri sürmekte olan muharebelerde Şaumyan ,Kafkas İslam

Ordusuna karşı tutunamayacağını anlamıştır.İngilizlerle işbirliği arayışına

giren Şaumyan’ın müttefikleri ,onu terk ederlerler .1918 Temmuz ayında

Bakü komiseri olarak bilinen Şaumyan ve beraberindeki 26 kişi şehri terk

ederek kaçmaya çalışırlar.Hazar denizi kıyılarında İngilizler ve Bolşevik

karşıtı güçlerce yakalanarak, Fyodor Funtikov komutasındaki karşı

devrimciler tarafından 20 Eylül 1918 günü idam edilirler 20 .

AZERBAYCAN DEMOKRATİK CUMHURİYETİ VE RESULZADE :

27 Mayıs 1918 Tarihinde Gürcistan’ın başkenti Tiflis’te yapılan çalışma ve

görüşmeler son noktaya gelmiştir.Zakafkasya temsilcileri meclisinin

Müslüman olan üyeleri aralarında Azerbaycan Milli Şurası’nı

oluşturdular.Mehmet Emin Resulzade ise bu şura’nın Başkanı oldu.

28 Mayıs 1918 günü M.Emin Resulzade’nin başkanı olduğu Azerbaycan

Milli Şurası burada Azerbaycan’ın bağımsızlığını ilan eder.(Bağımsızlık

Gence’de İlan Edilir)Altı maddeden ibaret olan İstiklal Beyannamesi meclis

tarafından kabul edilir.Aynı gün dokuz bakanlıktan oluşan Kabineye

Fethali Han Hoyski Başkan seçilir 21 .Fethali Hanın oluşturduğu kabine

içersinde sekiz bakandan altısı Musavat-Tarafsız grup fraksiyonuna birisi

Hümmet’e, biride Blok’a dahildi. İstiklal ilan edilir edilmez,

Azerbaycan’daki iç karışıklıklar anarşi ve terör dikkate alınarak,Mavera-i

Kafkasya Hükümeti’nin Batum’da bulunan Barış heyeti ayrı gruplar

halinde Türkiye ile müzakerelere girişmişlerdir.Müstakil Azerbaycan

Cumhuriyeti adına da Milli Şura reisi M.Emin Resulzade’nin

başkanlığındaki Azerbaycan heyeti ,emniyet ve asayişin sağlanması için

Osmanlı Devletinden askeri yardım talebinde bulunmuş,askeri yardım

talebi Osmanlı heyeti tarafından kabul olunmuştur.

Azerbaycan’ın yardımına gelen Kafkas İslam Ordusu ve Milli Hükümetin

oluşturduğu askeri kuvvet bağımsızlık savaşında yer almıştır. Osmanlı

Devleti’nin Azerbaycan’a yaptığı askeri yardım Rusya’nın protestosuna

neden olmuş ve Almanya’dan yardım talebinde bulunur.Almanya ile

Sovyet Rusya arasında 12 Eylül 1918’de yapılan anlaşma sonucu,Almanya

üçüncü bir ülkenin ordusunun Kafkasya’da belirli bir hattı geçmemesini

sağlayacaktı.M.E.Resulzade,bu anlaşmayı protesto ederek İstanbul’daki

20 Stepan Şaumyan-Viki-Sosyalizm.13.09.2018

21 Nesiman Yagublu,M.Emin Resulzade Ansiklopedisi,ANKARA,2015.s.26,Azerbaycan Türk Kültür Dergisi

Temmuz 2018 s.45

Almanya Büyükelçiliğine,müttefiklere ve tarafsız devletlere bir nota

vermiştir.

25 Temmuz’da Bakü’de Şaumyan Hükümeti devrilmiştir. Menşevik ve

Daşnaklardan oluşan Sentroskapi hükümeti yönetimi ele geçirmiştir.

Sentroskapi hükümeti 22 ,İran’da bulunan İngilizler’i yardıma

çağırmıştır.15 Eylül 1918’de Osmanlı ve Azerbaycan Orduları Bakü’ye

girdiler ve Gence’de bulunan Azerbaycan Hükümeti Bakü’ye taşınır.Bakü

işgal altında olduğu için Hükümet merkezi Gence’de idi.

Milletin mevcudiyetini ölümden kurtarmak, yeni kavuştuğu hürriyet ve

istiklal güneşiyle yurdun her tarafını aydınlatmak yolunda

‘’Musavat’’fırkası ve onun lideri M.Emin Resulzade’nin teşkil ettiği genç

hükümetin istikrarı sağlaması için yaptığı özverili çalışmalar,partiler

arasında ki çekişmeler genç Cumhuriyet için tehlikeler arz ediyordu.Bu

karışıklıklar içinde ,Milli Şura’da yer alan Sosyalist Blok ile Himmet,

Menşevik Fırkaları Milli Şuradan istifa ettiler.Milli Şura’da Musavat ve

İttihad kalmıştır.İttihad Şura içersinde önemli bir güce sahip

değildi.Musavat ve tarafsız grup 30 temsilcisiyle üstün durumdaydı.7

Aralık günü açılan Parlamentoda ,Musavat 32 temsilcisiyle en kuvvetli

parti konumundadır.Musavat Partisi sağ partilerle bir koalisyon

oluşturarak çoğunluğu sağlamış ve hükümeti kurmuştur.26 Aralıkta

hükümet kurulur.Fethalı Han’ın oluşturduğu üçüncü kabine,parti

programınlarına göre değil,partilerin hükümet başkanının şahsona ve

programına güvenmeleri temeline göre oluşturulmuştur.Ancak, kabine

dışında kalan İttihad’ın yoğun muhalefeti sonucu birkaç ay sonra Fethali

Han Kabinesi istifa eder.14 Nisan 1919’da Nesip Yusufbeyli kabinesi

kurulur.Bu kabinede İttihad dışarıda kalır.Nesip Yusufbeyli kabinesi sekiz

ay görevde kalır,bu süreç Azerbaycan devletinin kuruluş dönemidir.Aralık

1919’da Nesip Bey’in ikinci kabinesi kurulur.Bu kabineye İttihad Partisi ve

Fethalı Han kabinesinin ileri gelenleri de katılmışlardır.Bu beşinci kabine

Azerbaycan Milli Cumhuriyetinin son hükümetidir.

12 Ocak 1920’de;Azerbaycan heyetinin yoğun ve etkin diplomasi’si sonucu

Versay sarayında yapılan bir törenle, Azerbaycan Milli Cumhuriyeti

,Amerika Birleşik Devletleri ,Fransa,İngiltere,İtalya ve Japonya gibi büyük

devletler tarafından tanınır.

Azerbaycan Milli Cumhuriyeti ülke içinde ki muhalefet tarafından ciddi

şekilde yıpratılır.Ülke içinde sabotaja varan grevler başlar,Bakü

sokaklarında kaos yaşanır.Krizden beslenen siyasi partiler tarafında Milli

Hükümet ‘e ültimatom verilir.Milli Hükümet istifa eder.Komünist Fırka

22 Sentrokaspi Diktatörlüğü,1 Ağustos 1918 yılında Bakü’de Daşnaklar(Ermeniler) ve Menşevikler tarafından

kurulan ,tanınmamış Devlettir.Bakü Komünü devrildikten sonra 45 günlük hakimiyetleri olmuştur.14 Eylül’de

Kafkas İslam Ordusunun hücumundan sonra Britanyalılar(İngilizler) Bakü’yü terk etmişlerdir.Diktatörler

Lemley, Sandovski Denstervile İngiliz Ordusuna geri dönün çağrısı yaparlar.15 Eylül tarihinde Bakü savaşında

Sentrokaspi Diktatörlüğü mağlup olmuştur..Bakü şehri Azerbaycan Demokratik Cumhuriyetinin kontrolu altına

geçmiştir

iktidarı ele geçirir.Sovyet Rusya ve onun Kızıl ordusu 26 Nisan 1920’de

Azerbaycan hududunu geçer,27 Nisan 1920’de Azerbaycan’ın tamamı işgal

edilir.Azerbaycan Sovyet Cumhuriyeti,eski Musavat hükümetini halkın ve

Azerbaycan’ın düşmanı ilan eder,Tutuklamalar başlar.Üst düzey

yöneticiler,memurlar, askerler,siyasiler tevkif edilir,yargılanır ve idam

edilirler.Milli Ordu dağıtılır. Azerbaycan’nın üç renkli bayrağı gönderden

indirilir.Mayıs 1920’de M.E.Resulzade Bolşevikler tarafından takibe

alınır.17 Ağustos 1920’de Gökçay ilçesi yakınlarındaki Garameryem

köyünde yakalanır ve Bakü’ye getirilir.Kasım 1920’de Stalin 23

M.E.Resulzade’yi Bakü’deki tutukluluk halinden kurtarır.Birlikte

Moskova’ya giderler.Moskova’da gözetim altında tutulur.Stalin kendisine

defalarca resmi görev teklif ettiyse de o Bolşeviklerle iş birliği anlamına

gelecek her türlü faaliyetten uzak durdu .Moskova Şarkiyat Enstitüsü’nde

iken Türkçe ve Farsça dersler verir.Bakü’de yer altı faaliyetlerini

sürdüren Müsavat Partisi’nin kararı uyarınca Resulzade ilmi araştırmalar

yapma bahanesiyle 1922 yılı başlarında Petersburg’a gitti,buradan kaçtığı

Finlandiya’da bir ay kaldıktan sonra Fransa’ya gider ve oradan 1922

yazında (Türkiye’ye ) ,İstanbul’a gelir.Kasım 1927 yılına kadar Yeni

Kafkasya Dergisini çıkarır.94 sayı olarak çıkan bu dergide Çarlık

yönetimi altındaki Türklerin problemlerini anlatır.İran ve Sovyet

Hükümetlerini hedef alan sert yazılar yazar.Yeni Kafkasya dergisi ,1 Ekim

1927’de Sovyetlerin baskısıyla kapatılır.İstanbul’da yayımlanan bazı

gazetelerde Sovyetler Birliği ve İran aleyhine makaleler yazmaya devam

edince yine Sovyetler Birliğini’nin baskıları sonucu 1928’de İstanbul’dan

ayrılır.Resulzade’ye bir kez daha Muhaceret gözükür.Avrupa’ya geçerek

çeşitli ülkelerde Azerbaycan davasını dünyaya açıklamaya devam

eder.Rusya’nın hakimiyeti altında ki milletlere mensup göçmenlerin

oluşturduğu Prometeus 24 adlı cemiyetin yayın organı Promete’de (1929-

1939)ve Kafkaz (1932-1938) dergisinde makaleler yazdı.Berlin’de onun

yönetiminde çıkan İstiklal 1932-1934 ve Kurtuluş 1934-1938

gazetelerinde,ayrıca Müsavat Bülteni’nde bir çok yazısı neşredildi.1934’te

Brüksel’de Milli Gürcistan ve Kuzey Kafkas’ya devlet başkanları ile

Kafkasya Konfederasyonu’nu kurdu.Bu dönemde Resulzade ile bazı

Azerbaycan temsicileri arasında liderlik konusunda anlaşmazlık

çıktı;Genceli Şefi Bey Rüstembeyli ile Halil Hasmemmedli, Resulzade’ye

23 İosif (Yosif ) VİSSARİONOVİÇ (CUGAŞVİLİ)STALİN(1879-1953)Rusya Sosyal Demokrat İşçi Partisinin

liderlerinden biridir. Daha sonra Sovyetler Birliği Komünist Partisi’nin genel sekreteri olmuş,1941’de ise

Bakanlar kurulunda başbakan olmuştur.M.E.Resulzade onunla 1904-1905 ‘te tanışmış olup,aynı teşkilat olan

partide faaliyet göstermiştir.Daha sonra ideolojik olarak yolları ayrılmıştır.Bir olaydan dolayı hapse düşen

Stalin’i kurtarma gibi yararları olan Resulzade aynı karşılığı 27 Nisan darbesinden sonra Stalin onu Bakü’den

alarak Moskovaya götürmüştür.

24 Prometheus,titanlar,(Uranos;gökyüzü ve Gaia:yeryüzünün 6 erkek evladına deniliyordu)soyundan

gelmekteydi.Prometheus adı’’önceden gören’’anlamına gelmektedir.Prometheus,her şeyi önceden

görebilen,kötülüklerin olmaması için elinden geleni ardına koymayan bir kahindir.Yeryüzündeki ilk

devrimcidir.Çünkü o ateşi çalıp insanlara vermiştir ve Zeusu küçük düşürmüştür.

karşı tavır aldılar.Ancak muhaceretteki Müsavatçılar’ın ekseriyeti

Resulzadey’i tercih edince diğerleri partiden ihraç edildiler.

Resulzade,değişen siyasi şartlar sebebiyle muhaceretteki Müsavat Partisi

mensuplarını 1936 ‘da Polonya’da toplantıya çağırır.Bu toplantıda partinin

yeni programı kabul edilir.Partinin yeni programı kabul edilir.Müsavat

Partisi Yeni Program Esasları adıyla Varşova’da 1936 yılında

yayınlanır.Polonya’nın Ruslar tarafından işgali üzerine Berline giden

Resulzade,burada,arkadaşlarıyla birlikte Azerbaycan’ın geleceği üzerine

Almanlar’la yapılan görüşmelere katılır.Naziler’in Azerbaycan’ın

haklarını tanıma ve istiklalini temin etme niyetinde olmadığını görerek

1942 sonbaharında Almanya’dan ayrıldı.5 Ağustos 1943 tarihinde bir

muhtıra ile açıklayarak Bükreş’e döndü.Burada kendisine Türkiye

Büyükelçisi Hamdullah Suphi Tanrıöver yardımcı oldu.1944’te

Bolşevikler’in Bükreş’e girmesi üzerine İsviçre’ye gitmek istedi,ancak vize

alamadı.1944 Ekim ayında Almanya’ya sığınmak zorunda kaldı.1947

Eylül’ünde Türkiye’ye gelerek yerleşti.Önce Milli Eğitim Bakanlığı Yayım

Müdürlüğü’nde ,daha sonra Milli Kütüphane’de memur olarak

çalıştı.1949 yılında Ankara’da kurulan Kültür Derneği’nin fahri

başkanlığına getirildi.Dernek 1 Nisan 1952 tarihinde,günümüzde

yayınlanmakta olan Azerbaycan adlı dergiyi çıkarmaya başladı.Bu dergide

ve başka yayın organlarında bir çok makalesi yayımlanan Resulzade 6

Mart 1955’te vefat etti ve Asri Mezarlığa defnedildi 25 .

MEHMET EMİN RESULZADE’NİN GERİDE BIRAKTIĞI AİLESİNE

NE OLDU ?

M.E.Resulzade’nin Babası,Ahund Hacı Molla Elekber

Resulzade,Novhanı’da tanınmış bir din adamıdır.1926 yılında vefat

etmiştir.Kabri,köy mezarlığındadır.Annesi Ziynet hanım ölünce babası

Maral hanım ile evlenir.Mehmet Emin ve Kız kardeşi Şerabanı

(Şehrabanu) hanım,üvey anne elinde iyi yetişirler.Maral hanım iyi niyetli

bir kadındır. Onları kendi evladı bilir.1929 yılında Kerbela’ya gider ve

döner.Siyasal gelişmeler içinde o da Kazakstan’a sürgün edilir ve orada

vefat eder.Kız kardeşi Şerebanı hanım,Sovyet polisi tarafından sürekli

izlenir,sorgulanır 1934 yılında hayatını kaybeder.

Resulzade’nin eşi Ümbül Banu hanımdır.Amcasının kızıdır.1908-1909

yılları arasında evlenirler.Ümbül Banu hanım 1920’den sonra eşinin

Azerbaycan’dan ayrılışıyla yaşadığı sıkıntılara dayanamaz,oğlu Resul’ün

kurşunlanarak öldürülmesinden sonra Kazakistan’ın Çolak Kurgan

eyaletine gönderilir.1939 yılında yaşamını yitirir ve aynı yerde toprağa

verilir.

25 RESULZADE,Mehmet Emin-TDV İslam Ansiklopedisi

Resulzade’nin kızı Latife hanım , onun ilk evladıdır.1929 yılında lahıçlı

Damat Müslümzade ile evlenir.1939 yılında eşi,Müsavat Partisi ile ilgisi

nedeniyle hapsedilir.1941 yılında çocukları Firuze ve kardeşi İşve Hanım ile

birlikte Kazakistan’a sürgün edilir.Üçüncü evladı olan Sona rahatsızlığı

nedeniyle tüberküloz olur. İşve, 1943 yılında ölür. Firuze ise şans eseri

hayatta kalır.Latife hanım’ın Bakü’de kalan kızı Sona ise kaybolur.

Resulzade’nin kızı Halide hanım, annesini kaybedince Kazakistan’ın Taldı

Kurgan’da yaşayamaz. Hayatını riske ederek,1943 yılında Bakü’ye döner.

Bir müddet Seyit Hüseyin beyin evinde kalır. Daha sonra takip edildiğini

anlar ve Şamahı’ya gider.Daha sonra izi kaybolur.

Resulzade’nin oğlu Resul ise 1934 yılında takibe alınır.Bir müddet

Novhanı’da tutuklanır,1937 yılında kurşunlanarak öldürülür.Küçük oğlu

Azer bey ise 1937 yılında sürgüne gönderilir ve 1993 yılında hastalanarak

yaşamını yitirir.

Mehmet Emin Resulzade aile bireylerinin Kazakistan’a sürgün edildiğini ve

eşinin vefat ettiğini öğrendikten sonra ,Varşova’da Vanda (Leyla)isimli bir

hanımla evlenmiştir.Resulzade çifti ,hayatının sonuna kadar birlikte yaşam

sürmüşlerdir Vanda hanım 1974 yılında Ankara’da vefat etmiştir.Kabri

Cebeci Asri Mezarlığındadır 26 .

SONUÇ :

Ömrünü Azerbaycan’ın uğruna adayan ,büyük bir dava adamı, otuz yıl

boyunca mücadele ettiği şeker hastalığından ,71 yaşında vefat eder. 27 71

yıllık ömründe,evsiz barksız,yoksul,kimsesiz, bir milli dava için mızrağı

sırtında bir ideal savaşçısı olarak yaşadı ve hiçbir şeysiz,fakat tek şeyi olan

imanı gönlünde Allah’ının huzuruna gitti.Resulzade okuyan,yazan bir

aksiyon adamı idi.Bütün hayatında tek bir siyaset tuttu:Milli Politika.Yani

Türk varlığı ve Türk istiklali.Kime karşı olursa olsun,o bu siyasete bağlı

kaldı.Çarlık Rusya’sına olduğu gibi Bolşevik rejimine de bu sebeple daima

karşıt oldu.İkinci dünya harbi içinde Nazi Almanya’sının bu husutaki

anlayışsızlığını görünce ondan yüz çevirmek için bir an bile tereddüt

etmedi.Çünkü parolası her zaman buydu :

İNSANLARA HÜRRİYET,MİLLETLERE İSTİKLAL !

26 M.Emin Resulzade Ansiklopedisi ,Nesiman YAGUBLU,ANKARA,2015,42,43,44

27 Dr.Hamit Ataman’ın ,Azerbaycan Kültür Derneğinde yapmış olduğu konuşma.Azerbaycan Kültür

Dergisi,2018,sayı,380