AZERBAYCAN GAZETECİLİĞİNİN KURUCUSU BÜYÜK AYDIN BİLGE ADAM: HASAN BEY ZERDABİ

AZERBAYCAN GAZETECİLİĞİNİN KURUCUSU BÜYÜK AYDIN

BİLGE ADAM: HASAN BEY ZERDABİ

Öğretim Görevlisi Sözer AKYILDIRIM

IGDIR ÜNİVERSİTESİ

‘’Dünyadaki milletler servetine, parasına, ordusuna göre değil, akıllı

insanlarına, alimlerine, bilimsel gelişimine göre yükseliyor. Zekası, bilimi, aydınları

güçlü olan milletler tarihte hep zafer kazanacaktır. Hacı Zeynelabidin TAĞIYEV 1 ’’

Hasan Bey Zerdabi ,gerek ülküleri gerekse icraatları açısından sadece Azerbaycan

Türkleri tarafından değil;bütün Türk dünyası tarafından iyi tanınması ve anlaşılması

gereken bir aydındır.Çarlık Rusya’sının hegemonyası altında yaşayan Azerbaycan

Türkler’inin kendi benliklerini kaybetmemesi, ve insanca yaşaması için çalışmalar

yapan aydınlar içerisinde bir sıralama yapıldığında şüphesiz Hasan Zerdabi Bey en ön

saflarda yer alır.Onun mücadelesinin temelinde cehalete karşı top yekun eğitim

vardır.Hayatının her safhasında halkının yediden yetmişe eğitilmesi için gayret

göstermiştir.Halkına ulaşabilmek ve onları’’gaflet uykusundan’’uyandırmak için

yaptığı çalışmalarda önüne çıkan engellerden yılmamış ve bu uğurda kendine başka

fırsatlar oluşturmayı bilmiştir 2

Hasan Bey Zerdabi,1837 veya 1842 yılında 3 Azerbaycan’ın Göyçay kasabasının,Kür

Irmağının kıyısısında bulunan Zerdab köyünde dünyaya geldi 4 .Ailesi büyük toprak

sahibiydi.Dedesi Rahim bey bölgenin saygın,ileri görüşlü ,dinine bağlı

insanlarındandı.Rahim beyin evi ,Tebriz’den aşıkları, Şirvan ve Şamahı’dan , gelen

şairleri konuk ederdi . Babası Selim Bey Çar’ın ordusu’nda askerdi. Annesi Menzer

Hanım ,Karabağ Beylerinden varlıklı bir ailenin kızıdır.Anne Menzer Hanım oğlu

,Hasan Bey’e,Ömer Hayyam’dan,Nizami’den ve Meşhedi Gencevi’den rübailer

okurdu.Hasan Bey İlk eğitimini Zerdab’daki medresede tamamladı.Burada Farsça ve

Arapça öğrenir.Medrese eğitimini sevmez,babası Selim bey oğlu Hasanı bir yıl sonra

medreseden alır.Baba Selim Bey oğluna nasihat eder ve der ki :’’Mal mülk babanın

evladına verdiği eğitim ve terbiyedir.Bir insan ilim öğrenip anladıkça kıymetsiz şeyler

bile mücevhere dönüşür.Bildiklerini başka insanlara öğretirsen,ilim hazineye

dönüşür.Sen de hazinenin sahibi olursun.İlim ,hayırseverlik ve güzel ameller çiftçilik

gibidir.Ekilen tohumlar meyvesini istenilen yerde ve zamanda vermese de bir yerde

mutlaka bar verir.Ekilenler bir gün biçilir,meyve verir.Sen biçmesen de oğlun kızın bu

ekinden faydalanır.Sen benim arzularımın ekincisi olacaksın 5 ’’

1 Suna Valiyeva,Işığa Giden Yol,Truva Yayınları,İstanbul,2018,s.529

2 Bkmkitap.com/hasan-melikzade-zerdabi-ve –ekinci-gazetesi.10.08.2018

3 Suna Valiyeva.a.g.e.s.29

4 Zerdabinin doğum tarihi tartışmalıdır.Hanımı,Hanife Melikova’nın kaleme aldığı’’Hasanbey Zerdabinin

Tercümeyi Halı’’,Revolyosiya i kultura,sayı:6(Bakı:1939),s112,makalede 12 Kasım 1837 tarihinde doğduğu

yazılmaktadır.

5 Suna Valiyeva,a.g.e, s.20

Hasan Zerdabi 1852 yılında Şamahı şehrinde yeni açılan ve Rusça eğitim veren bir

okula kayıt olur 6 .Başarılı bir öğrencidir. Dedesi Rahim Bey 90’lı yaşlarda, babası

Selim Bey genç bir yaşta Karabağ yaylalarında çıktığı bir av partisinde, yüksek

tansiyon sebebi ile vefat eder. Başarılı bir öğrenci olan Zerdabi’nin Şamahı da okul

bitirme sınavında verdiği cevaplar Kafkas Tahsil Dairesi Müdürü Baron Aleksandr

Pavloviç Nikolay’ın hoşuna gider ve onu devlet bursu ile Tiflis Lisesine göndermeyi

teklif eder. Babası vefat eden Hasan Zerdabi’yi ağabeyleri Tiflis’e göndermek

istemezler 7 .Aleksandr Pavloviç Nikolay okul bahçesindeki Hasan’ın ağabeyisi Mehrali

Beyle konuşur,Tifliste bulunan akrabaları General Fereç Bey’i,Hasan’ın koruyucusu

olarak seçtiğini söyler.General Fereç Bey , Baba Selim Beyin dayısıdır.Hasan Zerdabi

1858 yılında Tiflis Lisesine kabul edilir 8 .1861 yılında Tiflis lisesinden gümüş madalya

ile mezun olur.Tiflis Lisesinin, bu başarılı öğrencisi Moskova Devlet Üniversitesi ,Fizik

Matematik Fakültesinin Doğa Bilimleri Bölümüne kabul edilir 9 .Zerdabi 10 Haziran

1865 yılında bu üniversiteden üstün başarı ile mezun olur 10 .

Zerdabi’nin dünya görüşünün oluşması Moskova Üniversitesi’nde okuduğu yıllarda

başlar.Bu dönemde Rusya’da çarlık yönetimine karşı gençlik hareketleri vardır.Bu

hareketin ileri gelenleri Moskova’ da yaşamakta ve hareketli taraftarları olan gençlerde

Moskova Üniversitesi’nde okumaktadır 11 .Hasan Zerdabi Bey,Rus toplumundaki

devrimci demokrat yazarların,sosyal alanda hizmet veren insanların fikirleri ile

derinden tanışıyor,tüm ilerici yeniliklere Azerbaycanda’da ihtiyaç olduğunu

düşünüyordu.Çocukluktan güçsüzün tarafında olmak,adil karar vermek huyu,bugün

aldığı bilgi ve oluşan bakış açısı onun içinde büyük arzuların uyanmasına neden

olmuştu.Tüm bilim ve eğitim alanlarındaki ilerlemeleri Azerbaycan’da

uygulamak,memleketin gelişmesi için kendi gücünü,yeteneğini sarf etmek,bu işe gerekli

katkıda bulunmak arzusu ile yaşıyordu.Bilgilerini gelecekte faydalı işlere çevirmek

düşüncesi onu her gün daha fazla öğrenmeye sevk ediyordu.Hocası,dostu,eğitim aldığı

fakültenin dekanı Davidov ona istediği kitapları bulmakta yardım ediyordu 12 .

Zerdabi Üniversite yıllarında devrin ileri gelen ilim adamlarıyla tanışır ve onların

sohbetlerinde bulunur.Tarihçi Solovyov 13 ve yazar Pleşeyev’le 14 iyi görüşür,onların

evlerine sık sık misafir olur.Solovyov,Kafkaslar ve özellikle de İslam’la ilgili merak

ettiklerini Zerdabi’ye sorar ve onun anlattıklarını not alır 15 .

Eğitim yıllarında Pleşeyev’in derneği’nde yer alması ona özgürlüğü anlatan şiirleri

dinlemesi için ortam yaratmakla beraber,hem de Fransız Ütopik Sosyalistlerinin ve

eğitimcilerinin fikirleri ile tanıştırıyordu.Hasan Zerdabi edebiyat meraklısı olarak bu

dernekte sürekli yer alıyor,hayallerini aşıp taşan sınırlarını geçerek Azerbaycan’ı

baştan başa aydınlar,tahsilliler ülkesi gibi hayal etmeye çalışıyordu.Dernekte Profesör

Pleşeyev, onu güzel şiirler yazan Vera Solovyova adlı kızla tanıştırır 16 .Hasan Zerdabi

6 Kafkasaya Müslüman Aydınların Manevi Atası:Hasan Melikzade Zerdabi’nin Hayatı ve Fikirleri,Okan

Yeşilot,OAKA Cilt,4,Sayı:7,ss.99,2009

7 Okan Yeşilot,a.g.e

8 Suna Valiyeva,a.g.e.s.40-44

9 Suna Valiyeva.a.g.e.s-54

10 Azerbaycan El Yazmaları Enstitüsü,Hasan Melik Zerdabi özel Arşivi ,sayı:68

11 Okan Yeşilot.a.g.e.

12 Suna Valiyeva,a.g.e.s70

13 Sergey Mihayloviç Solovyov:Tarihçi(1820-1879)Moskova Devlet Üniversitesi’nin Rektörü(,1871 – 1877)

14 Aleksey Nikolayeviç Pleşevyev:Şair ,tercüman,edebiyat eleştirmeni,pedegog

15 Okan Yeşilot.a.g.e

Veraya aşık olur,kızda Zerdabi’yi sever.Vera aynı zaman da Rektör Solovyov’un

kızıdır.İdealist bir genç olan Zerdabi, Solovyov’un kızı ile evlendiği takdirde hem

geleceğe yönelik ideallerinden vazgeçmek durumunda kalacağını hem de bu

davranışının halkı tarafından hoş karşılanmayacağını düşünerek,eğitimini

tamamladıktan sonra Üniversitede kalması yönündeki teklifleri reddeder ve halkına

hizmet etmek üzere vatanına döner 17 .

1865,TİFLİS,’’Mejevaya Palata 18 ’’

Hasan Zerdabi ,Üniversiteyi bitirdikten sonra Tiflis’te,Toprak İdaresi’nde göreve

başlar.Fakat işler Hasan Bey’in istediği gibi gitmez.Büyük toprak sahipleri köylülerin

elindeki malı mülkü,onların haberleri olmadan üstlerine geçirdiklerini görür.Eğitimsiz

bırakılmış,okuması yazması olmayan yoksul köylüleri ve onların çaresizliğini gördükçe

üzüntüsü bir kat daha artar.Bu durum çalıştığı kurumda hoş karşılanmaz.Dayısı

General Fereç Beyin koruması altında olduğundan kimse ona dokunamaz.General

Fereç ,Hasan Beyle gelen şikayetler üzerine konuşur.Nasihat eder.O verilmek istenen

mesajı alır.Hasan Bey haksızlığa,zulme tahammül edemez.Kısa sürede yerel köylüler

tarafından çok sevilir.Onu köylüleri Çarlık yönetimine karşı itaatsizliğe

çağırmakta,insanları devletin kanunlarına karşı gelmeye,Mejevaya Palata’nın yönetimi

ile karşı karşıya getirmeye çalışmak,geniş devrimci bildiriler yayımlamakla

suçluyorlardı.İş öyle bir hal aldı ki, Ferec Bey’i Zakafkasya Valiliğine çağırıp

uyarırlar.Hasan Zerdabi Bey 1865 de göreve başladığı Mejeveya Palata’daki görevinden

1866 yılında istifa eder ve Tiflisten ayrılır 19 .

Hasan Zerdabi Bey 28 Şubat 1868 tarihinde Guba’da mahkeme katibi olarak çalışmaya

başlar.4 Ekim 1868 tarihinde işine son verildikten sonra bir müddet bağımsız mahkeme

vekilliği yapan Zerdabi Kasım 1869 da Bakü ,Realnı Lisesine Tabiat Tarihi Öğretmeni

olarak atanır 20 .Hasan Bey ruh itibariyle millet feadisi,bilimsel gelişimi, hakkı ,adaleti

yayan bir bilim adamıydı.Onun halkına,insanlarına anlatmaya çalıştığı şeyler bin

yılların gelişmesine,insanlığın yükselişine dayalı,denemelerden başarıyla geçmiş bilgiler

topluluğuydu.O her defasında şunları söylüyordu :Bilim,okul,maarif olmadan hiçbir

millet tarihi gelişmeye kavuşamaz 21 .

Hasan Bey gerek Guba’da ,gerekse Bakü’de görev yaptığı yıllarda kamu kurumlarında

ki yozlaşmayı görmüş,vicadanı bu haksızlığa hep karşı çıkmıştır. Güçlülerden yana

işleyen,yoksulu ezen bürokrasiye,Mahkemelerin ,zengin toprak sahiplerinin yanın da ve

onların lehinde kara vermelerine direnmiş,hatta evi kurşunlanarak göz dağı verilmeye

çalışılmıştır.O hiçbir zaman tehditlerden yılmamıştır 22 .

Öğrencilik yıllarında aşık olduğu hocası Solovyev’in kızıyla,ülküsü uğruna evlenmekten

vazgeçen Zerdabi artık evlenmesi gerektiğini düşünür.Fakat evleneceği kız mutlaka

eğitimli,aydın ve kendi ideallerini destekleyecek biri olmalıdır.Dönemin şartları dikkate

alındığında kendi vasıflarına uygun bir kızla evlenmesinin zorluğu ortadadır.Zerdabi

bir gün Kavkaz gazetesindeki bir haberden;Tiflis’te bulunan Kutsal Nina adlı kız

16 Suna Valiyeva.a.g.e.s.61

17 İzzet Rüstemova,Hasanbey Zerdabi,s,60

18 Mejevaya Palata:XIX Yüzyılda oluşturulmuş İdari Kurum

19 Suna Valiyeva.a.g.e.s.127

20 İzzet Rüstemov,Hasanbey Zerdabi.s.60

21 Suna Valiyeva.a.g.e.s.138

22 Suna Vaiyeva.a.g.e.s.180-181

okulundan mezun olanların arasında,Nalçik-Ter şehrinde doğan ve Balkar

Türkleri’nden olan Hanife Hanım Abayeva’nın olduğunu öğrenir.Bu haber üzerine

Tiflis’e giden Zerdabi,Hanife hanımı bularak tanışır ve ona gelecekle ilgili fikirlerini

anlatır.Hanife hanımın da aynı görüşte olduğunu öğrenen Zerdabi ona evlenme

teklifinde bulunur.Bu teklifi kabul eden Hanife Hanım nikahtan sonra Zerdabi’yle

birlikte Bakü’ye gelir 23 .

Hasan Zerdabi ,Realn Lisesinde okuyan öğrencilerinden oluşan bir grup öğrencisini

Bakü’yü ziyaret eden ,Mirza Fethali Ahundzade 24 ile tanıştırır,sohbet ederler.Hasan

Zerdabi, Azerbaycan Türkleri arasındaki toplumsal yozlaşma ,cehalet ve yobaz din

adamlarının Müslümanlık adına okumaya ,aydınlamaya karşı olduklarından söz

eder.Müslüman halkın Ermeni ,Gürcü ve Yahudiler tarafından nasıl sömürüldüklerini

örneklerle anlatır.’’Bakü’nün Pazar sokağının yukarı başında ünlü merhemci Ağa

Erzuman adlı birisi’’Merhem’’ adında bir dükkan açtı.Müslüman kadın neresi

ağrıyorsa,onun yanına gidiyor.O da parayı alıyor ve herkese aynı merhemi

satıyor.Müslüman oldukları için,bu kadınlar sonrasını düşünmeden,bedenlerine’’doktor

eli’’değmesin diye bu dolandırıcı kişinin yanına gidiyorlar.Ondan hayli aşağıda

Gerbiyan adlı bir Ermeni doktor hasta kabul ediyor.Ona muayene olmak isteyen

zengin Azerbaycanlı insanların akın akın oraya gittiğini görünce şaşkınlıktan yerimde

donup kaldım.Bu dolandırıcı Ermeni yanına gelen tüm hastalara aynı ağrı kesiciyi

iğneyi vurarak gönderiyordu.Cahil insanlar da binbir zahmetle kazandığı paralarını

onun Haçik adlı yardımcısının cebine boşaltıyorlar.Ben bu şehirde(Bakü’de) rastladığım

hangi derdi anlatayım?Kirada yaşadığım evin yanındaki komşum üç ayın gelini olmuş

on yedi yaşındaki kız sancıdan kıvrana kıvrana kalmıştı.Kocası erkek doktorun ona

bakmasına izin vermedi.On yedi yaşındaki kız gözlerimizin önünde acı içinde

öldü.İnsan cahilliğinden doğan belanın getirdiği mutsuzluk kimseyi uyandırmıyor

ki.Eğer okumuş kızlarımız olsaydı,onların arasından bir hekim de çıksaydı,elbette böyle

olaylar olmazdı.Kime diyorsam oğlunu kızını okut,diyor ki hangi parayla ve nasıl 25 ?

EKİNCİ GAZETESİ 22 TEMMUZ 1875

Hasan Zerdabi Bey;Hayır cemiyeti,tiyatro ve öğretmenlik yoluyla ulaşabildiği halka

daha fazla hizmet etmenin yollarını arar.Uzun süre zihni Türkçe bir gazete çıkarma

fikri ile meşguldür.Gazete çıkarmanın ne kadar zor bir iş olduğunun

farkındadır,Zerdabi,inatla halka doğruların anlatılması gerektiğine ve kendisini

anlayan insanların sayısının zamanla artacağına inanmaktadır.Bunun gerçekleşmesi

için halkın ana dilinde çıkacak bir gazeteye ihtiyacı vardır 26 .Zerdabi Türkçe gazete

çıkarmak için izin almak üzere başvurur ise de uzun süre buna muvaffak olamaz.En

sonunda Bakü Valisi Staroselski’nin 27 sansür konusunu üzerine alması ve yol

23 Hanife Melikova,Hasanbey Zerdabiinin Tercümeyi Halı,s.33

24 Mirza Fethali Ahundov,yazar,filozof modern Azerbaycan edebiyatının kurucusu

25 Suna Valiyeva.a.g.e.s.197

26 Hagani Memmedov,Azerbaycan Milli Harekatı(1875-1918,iller),Bakı;Sabah,1996,s.40.Ekinci’nin sade bir

Azerbaycan Türkçesiyle yayınlanması Azerbaycan edebiyatı ve tarihi için çok önemlidir

27 Staroselski Dmitri Semyonoviç,1872 -1876 yılları arasında Bakü Valiliği yaptı.Bu yıllara Zerdabi ile dost

oldu ve Ekinci’nin yayınlanmasında ,büyük emeği oldu.

göstermesi sonucunda gazete çıkarmak üzere izin almayı başarır.Ekinci gazetesinin

amacı köylüleri eğitmek köy tarımını geliştirmenin belli yollarını anlatmaktı ve bu da

Zerdabinin en büyük hayaliydi , o da gerçekleşmişti.Böylece Azerbaycan’da Türkçe

yayınlanan ilk gazete olan Ekinci’nin 22 Temmuz 1875 tarihinde birinci sayısı

çıkar.Ekinci sadece Azerbaycan’nın değil,Rusya Türkleri arasında yayınlanan ilk

Türkçe gazete olma özelliğini de taşımaktadır.Gazeteye Rusya’nın birçok bölgesinden

olumlu tepkiler gelir.İstanbul’dan,Zerdabi’nin bizzat aldığı hurufatla önceleri iki

haftada bir çıkan Ekinci’nin 400’e yakın abonesi olur.Gazete çevresinde devrin ileri

gelen aydınlarını toplamayı başarır.Seyit Azim Şirvani 28 ,Asker Ağa Gorani 29 ,Ali

Ekber Heyderi 30 ,Necef Vezirov,Mirza Fetali Ahundov,Ahsenü’l Gavaid(Hacı

Muhammed Sadık),Mirze Hesen Efendi Elgederi vb.bir çok aydının yazıları ve

desteğiyle gazete bütün zorluklara rağmen kabul görür 31 .

Ekinci,özellikle Vali Staroselski’nin Bakü’den ayrılmasından sonra zor günler

geçirir.Gazete üzerindeki baskı ve sansür günden güne artar.Nihayet Eylül 1877 de

Ekinci kapatılır.Böylece çok uzun mücadelelerle neşredilen ve devam ettirilen

Ekinci’nin yayın hayatı sona erer. Ekinci (EKİNÇİ’) gazetesi 1877 yılında başlayan

Osmanlı-Rus savaşında gazetenin Türkleri desteklemesi gerekçe gösterilerek Çarlık

yönetimi tarafından kapatılır. Bu durum Zerdabi ve mücadele arkadaşlarını derinden

etkiler.O artık Çarlık yönetimi nezdinde sakıncalı bir şahıstır.Her yerde takip edilir

hakkında sürekli rapor tutlur.Zerdabi,Ekinci’nin kapatılmasından sonra okulda da zor

günler geçirir ve istifa etmesi istenir. Bakü valisi Puzin, Hasan Beye, şehirde nefes

aldırmak istemiyordu. Polis onu Bakü’den uzaklaştırmak için ya Yekatarinador

Lisesi’ne gitmesini ya da hemen istifa etmesini ister.Zerdabi bu baskıya dayananamaz

ve 11 Kasım 1878 tarihinde okulda ki görevinden de istifa eder 32 .Okuldaki görevinden

de ayrıldıktan sonra hiç kimse ona iş vermeye cesaret edemez.Ekonomik sıkıntıya daha

fazla dayanamayan Hasan Zerdabi Bey,1879 yılının sonlarında,1896 yılına kadar

ikamet edeceği doğduğu köy olan Zerdab’a gider.

İDEALLERİ UĞRUNA YAŞAYAN ADAM :

Gazetesini kapatıp, öğretmenlikten de uzaklaşarak Zerdabi’yi engelleyeceğini sanan

yöneticiler çok kısa süre sonra yanıldıklarını anlamışlardır.Çünkü o hangi şartlar ve

ortamda olursa olsun ideallerinden vazgeçmemiştir.Köyünde kaldığı 16 yıl boyunca

gördüğü bütün haksızlık ve yanlışlıklarla mücadele etmeye devam etmiştir.Bu

mücadelede karşısında hükümet memurları,yerli beyler ve bağnaz din adamları

olmuştur.Onların gücünden ve nüfuzundan asla çekinmeyen yazar her türlü tehlikeyi

göze alarak mücadelesine devam etmiştir.Özellikle insanların dini duygularını istismar

eden,bundan da kendilerine menfaat temin eden ve nüfuz sağlayan din adamlarına karşı

çok yoğun bir mücadele örneği sergilemiştir.Zerdabi yalnızca çocukların değil,halkında

28 Seyit Azim Şirvani,bütün ömrünü cehalet ve hurafeyle savaşarak geçirmiştir.20 Mayıs 1888’de Ramazanın

21.gününde Camide namaz çıkışında bıçaklanarak şehit edilmiştir.Mezarı’’Şah Handan’’mezarlığındadır.Kitabe-

i seng-i mezarında kendi yazdığı beyti bulunmaktadır.’’Merg-i cismani ile sanma menim ölmeğimi/Seyyida

ölmerem alemde sesim var menim

29 Asker Ağa Gorani (1857-1910,)Aktör,yazar,tercüman,gazeteci

30 Ali Ekber Heyderi:Ekinci’nin kurucularından.Önce Mohaçkale’de yaşayan yazar,sonra 1879’da Bakü’ye

yerleşmiştir.

31 Okan Yeşilot,Kafkasya Müslüman Aydınlarının Manevi Atası:Hasan Zerdabi’nin Hayatı ve Fikirleri, OAKA

Cilt,4,s.102,2009

32 İzzet Rüstemov,Hasan Zerdabi ,s.69-70

eğitilmesi taraftarıdır.Onun ortaya koyduğu,cahilliğe karşı topyekun eğitim,kadın

hakları,din istismarcılarına ve haksızlığa karşı mücadele,vatanseverlik,Türk dünyası

birliği gibi fikirleri,bugünde geçerliliği olan ve tartışılan konulardandır 33 .

Hasan Zerdabi 28 Kasım 1907’de Bakü’de vefat eder. O inatla halka doğruların

anlatılması gerektiğine ve kendisini anlayan insanların sayısının zamanla artacağına

inanmaktaydı. Kırgınlıkları ve üzüntülerini Hayat gazetesine yazdığı bir yazıda şöyle

dile getirmişti 34 :

‘’Günümüz dünyasında bilimsel eğitime önem vermek gerekir. Medeni ülkelere

baktığımızda onların her geçen gün nasıl ileri gittiklerini görüyoruz. Bilime sahip

olanlar geri kalmış toplumların ellerindeki malın sahibi olurlar. Biz gelişime direnirsek,

onlar efendi bizler de onların yanında ya işçi ,ya da kiracı oluruz.

Peki, ne yapmalıyız? Herkesi çağırıyorum, gelmiyorlar, gösteriyorum, görmüyorlar,

anlatıyorum, anlamıyorlar. Sonunda anladım ki onları yüksek sesle çağırmaktan başka

ilacımız yoktur. Sözlerimi dinleyenlerden hiç anlayan olmaz mı? Bir çeşmenin altına

koyduğunuz sert bir taş, birkaç yıl sonra suyun döküldüğü yerden oyulur.Bunun gibi

doğru söz de anlayışı kıt insanın beynini deşer ve etki eder.

Her yıl, on okurdan birisi okudukları şeyi anlarsa onların sayıları yıldan yıla artar.

Suyun önünü tutan bend oyuklardan yıkılır. Düşmanın düşmanlığı, dostun dostluğu ve

dostu gören yolun doğruluğu anlaşılmış olur’’

Hasan Zerdabi,Azerbaycan halkının bağrından çıkan bilge bir adamdı.O ailesi için değil

halkı için doğan ulu bir ataydı.Ölümü bütün Türk dünyasında derin üzüntüyle

karşılanmıştır.Son menziline gönderilen Hasan Beyin’in cenaze törenine,ömrü boyunca

kalbinde ağırlığını taşıdığı,derdini çektiği insan seli eşlik etmiştir.Hasan Zerdabi

Melikov Bey, Bakü’de Bibi heybet’te toprağa emanet edilmiştir.

Hasan Zerdabi Bey bir Ekinçi’idi.Azerbaycan’da bir tohum ekmişti ve bu tohum

yeşererek vefatından on bir yıl sonra bağımsız Azerbaycan Cumhuriyeti oldu.Daha

sonra yeşeren bu fidanlar köklü çınarlar oldu ve 1991 yılında ikinci kez Azerbaycan

Devleti Bağımsızlığını ilan etti.Azerbaycan Devleti var oldukça o tohumu eken Hasan

Zerdabi Bey ismi unutulmayacaktır.

33 Okan Yeşilot.a.g.e.116

34 Suna Aliyeva,a.g.e.s,653