Dünya Edebiyatı Kaynaklarında Nizami'nin Yaratıcılığı (Eserleri)
Dünya edebiyatında değerini hiçbir zaman kaybetmeyen nadide sanat incilerinden biri olan, her daim tazeliğini koruyan dahi Azerbaycan şairi ve mütefekkiri Nizami Gencevi’nin yaratıcılığı en yüksek zirvede yer almaktadır.
12 Haziran 2026 - 21:11
Dünya Edebiyatı Kaynaklarında Nizami’nin Yaratıcılığı (Eserleri)
Gence Devlet Tarih-Kültür Koruma Alanı Nizami Gencevi Türbesi Külliyesi Filial Müdürü Gülnare İsmailova.
Dünya edebiyatında değerini hiçbir zaman kaybetmeyen nadide sanat incilerinden biri olan, her daim tazeliğini koruyan dahi Azerbaycan şairi ve mütefekkiri Nizami Gencevi’nin yaratıcılığı en yüksek zirvede yer almaktadır. Nizami’nin eserleri yüzyıllar boyunca alimlerin dikkatini çekmiş, sürekli olarak onların araştırma nesnesi olmuştur.
Büyük Azerbaycan şairi Genceli Nizami’nin hayatı ve eserleri, 885 yıldır sadece vatanı Azerbaycan’da değil, tüm dünyada incelenmektedir. Azerbaycan Nizamişinaslığında (Nizami araştırmalarında) şair, daha geniş ve kapsamlı bir şekilde tetkik edilmiştir. Özellikle son yıllarda Nizamişinaslığın gelişiminde seçkin alimlerimizden Ziya Bünyadov, Arif Hacıyev, Ekber Ağayev, Vagif Arzanov, Dilare Aliyeva, Azade Rüstemova, Nüşabe Araslı, Halil Yusifli ve diğerlerinin büyük rolleri olmuştur. Onların kaleme aldığı monografiler ve bilimsel makaleler, şairin dünya nizamişinaslığında daha doğru ve gerçekçi bir şekilde tanıtılmasını sağlamıştır. Çünkü bilindiği üzere Nizami, Avrupa’da bazen yanlış tanıtılmıştır. Alimlerimizin eserleri sayesinde Nizami’nin kendisini tüm dünyaya bir Azerbaycan şairi olarak sunması, onun eserlerinde daha kesin, ayrıntılı ve gerçekçi bir şekilde ortaya konmuştur.
Nizami Gencevi mirasıyla ilgilenen ünlü İranlı alim Said Nefisi, “Divan-ı Kasayid ve Gazeliyyat-ı Nizami Gencevi” (Nizami Gencevi’nin Kaside ve Gazeller Divanı) adlı kitabında “Ey şüde...” gazelini “Der Mersiye-i Peser Gûyed” (“Oğluna yazdığı mersiyede demiştir”) başlığı altında vermiştir.
Nizami “Divan”ı belirli dönemlerde Türkiye’de, Orta Asya’da ve Safevi saray kütüphanesinde mevcut olmuştur. Cemaleddin Halil Şirvani “Nüzhetü’l-Mecalis” (XIII. yüzyıl), Zekeriya el-Kazvini “Asârü’l-Bilâd” (XIII. yüzyıl), Devletşah Semerkandi “Tezkiretü’ş-Şuara” (XV. yüzyıl), Saib-i Tebrizi “Sefine” (XVII. yüzyıl) ve diğer tezkire yazarları bu “Divan”dan yararlanmış, ondan bahsetmiş ve örnekler sunmuşlardır.
Nizami lirizmini meşhur alimler Y. Bertels, H. Araslı, X. Yusifov, V. Destgerdi, S. Nefisi ve A. Rüstemova araştırarak bu alanda bilimsel eserler yazmışlardır. 1918 yılından itibaren İranlı alimler Said Nefisi, Vahid Destgerdi; 1924 yılında Rus şarkiyatçı Y.N. Marr; 1935 yılında Çek şarkiyatçı Y. Ripka; 1930’lu yılların sonlarında ise Y.E. Bertels ve H. Araslı, farklı cönk ve tezkirelerde yer alan şiirleri toplayıp yayımlamaya başlamışlardır.
V. Destgerdi, 1941 yılına kadar çeşitli nüshalardan topladığı Nizami şiirlerini parça parça “Armağan” dergisinde neşreder. Topladığı şiirleri üç gruba ayırır:
1. Şüphesiz Nizami’ye ait olan şiirler (Buraya kasideler, 56 gazel, 2 kıta ve 9 rubai daxildir).
2. Nizami’ye aitliği şüpheli olan şiirler (Burada yer alan 29 gazel de esasen Nizami’nin kabul edilir).
3. Mutlaka Nizami’nin olmayan, Safeviler döneminde İran ve Hindistan’da yaşamış Molla Nizami’ye ait olan şiirler (Buraya 7 kaside, 49 gazel, 6 kıta ve 39 rubai dahil edilmiştir).
Azerbaycan-Avrupa edebi ilişkilerinin tarihi hakkında Azerbaycan’da ilk kez mütefekkir şair Nizami Genceli bahsetmiştir. Döneminin tüm bilimlerine vakıf olan cihanşümul şair, birkaç dil bildiği için bu dillerdeki yazılı belgelerden istifade etmiş ve bu birikimden ilham alarak ölümsüz “Hamse”sini yaratmıştır. Azerbaycan halkının ulu şairi, edebi ilişkiler tarihinden bahseden ilk mütefekkir olduğu gibi, aynı zamanda edebi hadiselerin de birinci sınıf temsilcilerindendir.
Bildiğimiz gibi, Nizami’nin eserleriyle Avrupa’da ilk kez Fransızlar ilgilenmiştir. “Hamse”nin en eski nüshaları sayılan 1362 ve 1368 yıllarında istinsah edilmiş (kopyalanmış) el yazmaları Paris Milli Kütüphanesi’nde korunmaktadır.
Edebiyat (Kaynakça)
1. Mikayıl Refili. Azerbaycan Edebiyatında İlk Roman.
2. AMEA Nizami Gencevi Adına Edebiyat Enstitüsü Bilim Konseyi’nin 28 Ekim 2021 Tarihli Toplantısı, Nizami Gencevi’nin Hayatı ve Yaratıcılığı.
3. Esker Serkaroğlu. Azerbaycan’ın Peygamberleşen Mütefekkir Şairi.
Gence Devlet Tarih-Kültür Koruma Alanı Nizami Gencevi Türbesi Külliyesi Filial Müdürü Gülnare İsmailova.
Dünya edebiyatında değerini hiçbir zaman kaybetmeyen nadide sanat incilerinden biri olan, her daim tazeliğini koruyan dahi Azerbaycan şairi ve mütefekkiri Nizami Gencevi’nin yaratıcılığı en yüksek zirvede yer almaktadır. Nizami’nin eserleri yüzyıllar boyunca alimlerin dikkatini çekmiş, sürekli olarak onların araştırma nesnesi olmuştur.
Büyük Azerbaycan şairi Genceli Nizami’nin hayatı ve eserleri, 885 yıldır sadece vatanı Azerbaycan’da değil, tüm dünyada incelenmektedir. Azerbaycan Nizamişinaslığında (Nizami araştırmalarında) şair, daha geniş ve kapsamlı bir şekilde tetkik edilmiştir. Özellikle son yıllarda Nizamişinaslığın gelişiminde seçkin alimlerimizden Ziya Bünyadov, Arif Hacıyev, Ekber Ağayev, Vagif Arzanov, Dilare Aliyeva, Azade Rüstemova, Nüşabe Araslı, Halil Yusifli ve diğerlerinin büyük rolleri olmuştur. Onların kaleme aldığı monografiler ve bilimsel makaleler, şairin dünya nizamişinaslığında daha doğru ve gerçekçi bir şekilde tanıtılmasını sağlamıştır. Çünkü bilindiği üzere Nizami, Avrupa’da bazen yanlış tanıtılmıştır. Alimlerimizin eserleri sayesinde Nizami’nin kendisini tüm dünyaya bir Azerbaycan şairi olarak sunması, onun eserlerinde daha kesin, ayrıntılı ve gerçekçi bir şekilde ortaya konmuştur.
Nizami Gencevi mirasıyla ilgilenen ünlü İranlı alim Said Nefisi, “Divan-ı Kasayid ve Gazeliyyat-ı Nizami Gencevi” (Nizami Gencevi’nin Kaside ve Gazeller Divanı) adlı kitabında “Ey şüde...” gazelini “Der Mersiye-i Peser Gûyed” (“Oğluna yazdığı mersiyede demiştir”) başlığı altında vermiştir.
Nizami “Divan”ı belirli dönemlerde Türkiye’de, Orta Asya’da ve Safevi saray kütüphanesinde mevcut olmuştur. Cemaleddin Halil Şirvani “Nüzhetü’l-Mecalis” (XIII. yüzyıl), Zekeriya el-Kazvini “Asârü’l-Bilâd” (XIII. yüzyıl), Devletşah Semerkandi “Tezkiretü’ş-Şuara” (XV. yüzyıl), Saib-i Tebrizi “Sefine” (XVII. yüzyıl) ve diğer tezkire yazarları bu “Divan”dan yararlanmış, ondan bahsetmiş ve örnekler sunmuşlardır.
Nizami lirizmini meşhur alimler Y. Bertels, H. Araslı, X. Yusifov, V. Destgerdi, S. Nefisi ve A. Rüstemova araştırarak bu alanda bilimsel eserler yazmışlardır. 1918 yılından itibaren İranlı alimler Said Nefisi, Vahid Destgerdi; 1924 yılında Rus şarkiyatçı Y.N. Marr; 1935 yılında Çek şarkiyatçı Y. Ripka; 1930’lu yılların sonlarında ise Y.E. Bertels ve H. Araslı, farklı cönk ve tezkirelerde yer alan şiirleri toplayıp yayımlamaya başlamışlardır.
V. Destgerdi, 1941 yılına kadar çeşitli nüshalardan topladığı Nizami şiirlerini parça parça “Armağan” dergisinde neşreder. Topladığı şiirleri üç gruba ayırır:
1. Şüphesiz Nizami’ye ait olan şiirler (Buraya kasideler, 56 gazel, 2 kıta ve 9 rubai daxildir).
2. Nizami’ye aitliği şüpheli olan şiirler (Burada yer alan 29 gazel de esasen Nizami’nin kabul edilir).
3. Mutlaka Nizami’nin olmayan, Safeviler döneminde İran ve Hindistan’da yaşamış Molla Nizami’ye ait olan şiirler (Buraya 7 kaside, 49 gazel, 6 kıta ve 39 rubai dahil edilmiştir).
Azerbaycan-Avrupa edebi ilişkilerinin tarihi hakkında Azerbaycan’da ilk kez mütefekkir şair Nizami Genceli bahsetmiştir. Döneminin tüm bilimlerine vakıf olan cihanşümul şair, birkaç dil bildiği için bu dillerdeki yazılı belgelerden istifade etmiş ve bu birikimden ilham alarak ölümsüz “Hamse”sini yaratmıştır. Azerbaycan halkının ulu şairi, edebi ilişkiler tarihinden bahseden ilk mütefekkir olduğu gibi, aynı zamanda edebi hadiselerin de birinci sınıf temsilcilerindendir.
Bildiğimiz gibi, Nizami’nin eserleriyle Avrupa’da ilk kez Fransızlar ilgilenmiştir. “Hamse”nin en eski nüshaları sayılan 1362 ve 1368 yıllarında istinsah edilmiş (kopyalanmış) el yazmaları Paris Milli Kütüphanesi’nde korunmaktadır.
Edebiyat (Kaynakça)
1. Mikayıl Refili. Azerbaycan Edebiyatında İlk Roman.
2. AMEA Nizami Gencevi Adına Edebiyat Enstitüsü Bilim Konseyi’nin 28 Ekim 2021 Tarihli Toplantısı, Nizami Gencevi’nin Hayatı ve Yaratıcılığı.
3. Esker Serkaroğlu. Azerbaycan’ın Peygamberleşen Mütefekkir Şairi.
YORUMLAR