NURİ GULİYEV "NAHCIVAN DOĞUNUN KAPISIDIR
Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti`nin kuruluşunun 95. Yıldönümü münasibetiyle Azerbaycan Kars Başkonsolosluğu bildiri yayımladı Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti`nin bulunduğu coğrafi bölge
Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti`nin kuruluşunun 95. Yıldönümü
münasibetiyle Azerbaycan Kars Başkonsolosluğu bildiri yayımladı
Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti`nin bulunduğu coğrafi bölge tarih boyunca
kendisinin daha çok stratejisi ve siyasal önemi ile dikkat çekmiştir. Kadim zamanlardan
beri bu diyarın “Doğunun Kapısı” olarak adlandırılması hiçte raslantı değil. Modern
zamanımızda ünlü stratejistler yüzyılların zorlu tarihi-politik süzgecinden geçerek
günümüze ulaşan bu ifadeyi yine modern devrin gerçekleri açısından değerlendirerek
büyük gerçeği bir daha ifade etmektedirler: “Nahçıvan bugün de Doğunun kapısıdır ve
onun özerklik kazanması bölgesel öneme sahip politik hadise olmasının yanısıra mühim
stratejik öneme sahip olan bölgenin Azerbaycan`ın dahilinde kalmasına olanak
sağlamıştır.” Yani özerklik aynı zamanda ülkemizin arazi bütünlüyünün korunarak
muhafaza edilmesi açısından kesin bir amil gibi dikkatleri çekmektedir.
Nahçıvan`ın özerklik konusu XX yüzyılın 20. Yıllarında meydana gelmiş sosyal-
politik olayların sonucunda ortaya çıkmışdır. 1918 yılının Mayıs ayında Güney
Kafkasyada bağımsız cumhuriyetlerin – Gürcistan, Azerbaycan ve Ermenistan
Cumhuriyetlerinin yaranması, onlar arasında arazi-sınır konularını çözmeyi kaçınılmaz
etti. “Büyük Ermenistan” yaratmak hülyası ile ortaya atılan Ermenistan Cumhuriyeti
Azerbaycan`ın bir sıra tarihi topraklarını- Karabağ`ı, Zengezur`u, Nahçıvan`ı ve başka
toprakları kendi arazilerine katmak için açıkca mücadeleye başladı. Bu konuda onlara
bir sıra devletler politik, ekonomik ve askeri yardım gösterdi.
Ermeni silahlı kuvvetleri karşısında gereken cephaneye sahip olmayan yerli
müslüman ahalisi, Müslüman Milli Şurası, onun başkanları – Cafargulu han, Rahim han,
Kalbalı han ve yerli ziyalılar ermeni daşnaklarına karşı mücadele ediyor ve kendilerini
savunmak için guruplar yaratıyorlardı. Müslüman Milli Şurası bölge güvenliğini temin
etmek için 1918 yılının Kasım ayında başkenti Nahçıvan olan Araz-Türk Cumhuriyeti`ni
kurdu. Araz-Türk Cumhuriyeti`nin kurulması ile bir sıra devlet ve idare edici kurumlar
yaratılmış, hükümetin bileşimi şekillendirilmiştir. Hükümetin bileşimi başkandan ve 6
üyeden oluşmaktaydı. Hükümetin başkanı makamına Amir bey NARIMANOV seçilmişti.
Araz-Türk Cumhuriyeti`nin arazisine Nahçıvan ve Şerur-Dereleyez kazaları,
Ordubad mahalı, Eçmiadzin kazasının bir hissesi, İrevan Serdarabad, Uluhanlı,
Gamerli, Vedibasar ve Mehri bölgeleri dahildi. Genel alanı 8,7 bin km², nüfusu bir
milyondan çoktu.
Araz-Türk Cumhuriyetinin asli görevi bölgenin güvenliğini ermeni baskınlarından
korumak için silahlı guruplar yaratmak ve onların faaliyetini temin etmekti.
Zengezur mahali 1920 yılında Ermenistan`a verildikten sonra Nahçıvan ülkenin
asıl arazisinden ayrı düşmüş, ilişki bozulmuştu. Böyle olduğu halde Nahçıvan kaza ve
ilçe hukukunda Azerbaycan`ın bünyesinde kalamazdı. Bunun için de Nahçıvan`ın
özerklik meselesi gündeme geldi ve bu kaçınılmazdı.
Nahçıvan diyarının nüfusu Azerbaycan`ın bünyesinde özerklik talep etmekteydi.
Buna göre de 1921 yılının Ocak ayında Azerbaycan, Ermenistan ve Rusya
temsilcilerinin teşebbüsü (girişimleri) ve iştirakı ile gerçekleştirilmiş oy sorgusunda bölge
ahalisinin yüzde 90`dan çoğu Nahçıvan diyarının özerk statusu altında Azerbaycan`ın
bünyesinde kalmasına oy verdi. Bu, aslında, Nahçıvan`ın gelecek kaderinde önemli rol
oynadı.
Nahçıvan`ın Azerbaycan`ın bünyesinde olmasına çalışan milli koministler
arasında Behbud ağa ŞAHTAHTİNSKİ`nin özel emeği olmuştur. Onun V. LENİN`e
gönderdiyi 1 Mart 1921 tarihli telegramda ve ekinde sunulmuş raporda Nahçıvan,
Zengezur, Dağlık Karabağ ahalisinin milli bünyesi ve sayı hakkında bilgi verilmiş,
Nahçıvan`ın kaderi ile ilgili teklifler önerilmiştir. O belirtmiştir ki, “Nahçıvan diyarı büyük
politik, ekonomik ve stratejik öneme sahiptir... bu diyarın Ermenistana verilmesi halkın
kendi kaderini belirleme ilkesi ve Sovyet Azerbaycan`ın hukularını bozmaktadır.
1921 yılının Mart ayının 16`da RK(b)P MK politik bürosu Behbud ağa
ŞAHTAHTİNSKİ`nin tekliflerini beğenerek,” Azerbaycan`ın bünyesinde Nahçıvan Sovyet
Sosyalist Cumhuriyeti yaratılması hakkında” karar kabul etti. Aynı gün Rusya ile Türkiye
arasında “Dostluk ve Kardeşlik hakkında” Moskova antlaşması imzalandı. Moskova
antlaşmasının üçüncü maddesine esasen Nahçıvan vilayeti “Azerbaycan`ın kayyumluğu
altında özerk arazi oluyordu, bir şartla ki, Azerbaycan bu kayyumluğu üçüncü bir devlet
için tavizde bulunmayacaktır.”
1921 yılının Ekim ayının 13`de RSFSC temsilcisinin iştirakı ile Azerbaycan SSC,
Ermenistan SSC, Gürcistan SSC ile Türkiye arasında imzalanmış Kars antlaşmasına
esasen Nahçıvan`ın arazisi, sınırları daha da kesinleştirildi. Antlaşmada gösterildi ki,
Nahçıvan vilayeti bu antlaşmanın beşinci maddesinde ve üçüncü ekinde tespit edilmiş
sınırlarda Azerbaycan`ın himayesi altında özerk arazi teşkil etmektedir.
Böylece, Moskova ve Kars uluslararsı antlaşmaları ile RSFSC, Türkiye,
Gürcistan, Ermenistan ve Azerbaycan Nahçıvan`ı Azerbaycan`ın bünyesinde özerk
kurum gibi tanıdı ve ona uluslararsı hukuki teminat verdi.
Nahçıvan`a özerklik statüsü 1921 yılında verilese de, Nahçıvan Özerk
Cumhuriyeti`nin kurulmasına kadar üç yıl zaman lazım oldu. Hatta 1923 yılında
Naçıvan`ın Özerk Cumhuriyet statüsü küçültülerek özerk diyara dönüştü. Fakat özerk
diyar devri uzun sürmedi. 1923 yılının Aralık ayında Nahçıvan diyarı Nahçıvan
Cumhuriyetine dönüştü. 9 Şubat 1924 yılında Azerbaycan MİK Nahçıvan SSC-nin
kurulması hakkında karar kabul etdi.
Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti`nin kurulması Azerbaycan`ın politik tarihinin mühim
önemli hadisesidir. 30 Eylül 1990 yılında Azerbaycan ve Nahçıvan parlamentolarında
gerçekleştirilen seçimlerde her iki hukuki kurumun millet vekili, 3 Eylül 1991 yılında ise
Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti Ali Meclisinin Başkanı seçilen Umummilli lider Haydar
ALİYEV diyordu ki, “Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti`nın kurulması Azerbaycan
halkının oldukca karmaşık bir politik ortamda elde ettiği büyük tarihi zaferdir.”
Kararlı ve akıllı devlet başkanı gibi Haydar ALİYEV Nahçıvan`ı blokajdan
kurtarmak için 1992 yılının Mart ve Ağustos aylarında Türkiye ve İran`a ziyaretler etmiş,
onlarla antlaşmalalar bağlamış, özellikle Türkiye başkanları ile Kars antlaşmasını ve
onun şartlarını tartışma konusuna dönüştürmekle uluslararsı alemin dikkatini ona
çekmişti.
12 Kasım 1995 yılında halkın oyuyla kabul edilmiş bağımsız Azerbaycan
Cumhuriyeti`nın ilk Anayasası Nahçıvan`ın özerklik statüsünü hukuki açıdan
güçlendirdi. 1998 yılının 29 Aralık tarihinde ise Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti`nin
Anayasası kabul edildi.
Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti`nın Anayasasının ilk maddesinde belirtildi ki,
“Nahçıvan özerk devleti Azerbaycan Cumhuriyeti`nın bünyesinde demokratik, hukuki,
laik Özerk Cumhuriyetdir. Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti`nın statüsünü Azerbaycan
Cumhuriyeti`nin Anayasası, 16 Mart 1921 yılı Moskova ve 13 Ekim 1921 yılı Kars
uluslararsı antlaşmalar ile belirlemektedir.”
Bu gün bir çok Avrupa politikacıları Nahçıvan`ın özerkliğini uluslararsı benzersiz
bir model, hukuki, politik ve tarihi açıdan bir fenomen gibi değerlendirmektedir.
Nahçıvan`ın Özerkliği dahili mezuatın (yasama) yanısıra aynı zamanda
uluslararsı mukavelelerle tespit edilmştir. Bu faktör dünyadaki çok az özerk kurumların
statüsünde yansıtılmaktadır.
Avrupanın analoji kurumlarından Gürcistan`ın Acaristan Özerk Cumhuriyeti ve
Finlandiya`ya mahsus Aland adaları uluslararsı mukavele ile kurulsa da, Nahçıvan
Özerk Cumhuriyeti`nin statüsü, buradaki özerkliğin politik yetkileri yukarıda belirtilen her
iki özerk kurumdan farklı olmaktadır.
Nahçıvan ile aynı uluslararsı mukavele ile özerk kurum şeklinde teşkil edilen
Acaristan`ın politik yetkileri sınırlıdır ve daha çok idari-ekonomik yetkilere aitdir. Birinci
Dünya savaşından sonra Milletler Cemiyeti tarfından kurulan Aland adalarındaki özerklik
ise devlet statüsüne sahip değildir. Her iki özerk kurumdan farklı olarak, Nahçıvan
Özerk Cumhuriyeti`nin politik yetkilere sahip özerk devlet statüsünde faaliyet
göstermesi, bu statüsün değiştirilmesi (geri çağırılması) prosedürünün mevcut
olmaması ve özerkliğin hem milli, hem de uluslararası mukavelelerle belirlenmesinin
anayasal düzeyde yer alması Nahçıvan`ın özerkliğini farklı kılan asıl faktörlerdendir.
Nahçıvan özerkliği iç yasama, bağımsız bütçe siyaseti sayesinde, özerkliğin
merkezi hakimiyetle alakalar mekanizmasının ister politik, isterse de hukuki açıdan iyi
anlamda hiçbir yerde tekrarlanmayan özelliklere sahiptir. Laik devlet olan Azerbaycan`ın
bünyesinde özerk devletin, Cumhurbaşkanı üsul-yönetimi olan bir devletin bünyesinde
parlamentar Cumhuriyetin mevcut olması da bu özelliklerden biridir.
En önemlisi ise bütün bu özellikler ve kendine özgülükler burada mükemmel
politik-hukuki mekanizmaların teşekkül bulmasına getirmektedir. Nahçıvan özerkliğinin
bu özellikleri Avrupanın çeşitli devletlerarası organizasyonları tarafından da defalarca
belirtilmesi hiçte raslantı değildir.
Son yıllar Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti`nin Güney Kafkasya ülkeleri için gelişim
modeli hesap edilen Azerbaycan Cumhuriyeti`nin parlayan yıldızı olarak adlandırılması
da bu bağlamda raslantı olmamaktadır.
Bağımsızlık yıllarında zoruklarla karşılaşan, ermeni baskınları ile yüzleşen
Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti ulu önder Haydar ALİYEV`in liderliği ile korunmuş ve
gelişimi temin edilmiştir.
Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti`nin anayasasına istinaden Nahçıvan Özerk
Cumhuriyeti`nde devlet hakimiyyeti hakimiyyetlerin bölünmesi ilkesi ile teşkil edilmiştir.
Kanunverici hakimiyyetini Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti`nin Ali Meclisi, icra hakimiyyetini
Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti`nin Bakanlar Kabinesi, mahkeme hakimiyyetini ise
Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti`nin mahkemeleri hayata geçirmektedir. Özerk
cumhuriyetin ali vazifeli şahsı Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti Ali Meclisi`nin Başkanıdır.
1995, 2000, 2005, 2010, 2015 yıllarda Sayın Vasif TALIBOV Nahçıvan Özerk
Cumhuriyeti Ali Meclisi`nin Başkanı seçilmiş ve bu süre zarfında Haydar ALİYEV politik
yolunu büyük başarıyla devam ettirmiştir.
Nuru GULİYEV
Azerbaycan Kars Başkonsolosu